ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ ଯିଏଁ, ସେହି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆତ୍ମାକୁ ‘ଜୀବ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହି ଜୀବ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ, ଏହା ପାଇଁ ମନ ଏକ ଉପକରଣ ଭାବେ କାମ କରେ। ପ୍ରକୃତି ସହ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବିବେକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହା ସମୟର ଗତିରେ ଘଟିଥିଲା। ସମସ୍ତେ ସମୟର ଅଧୀନ; କିନ୍ତୁ ସମୟ କେହିଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରେ ନାହିଁ। ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ‘ପ୍ରାଣ’, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଏବଂ ପରମପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ଅହଂକାର ଉପରେ ଅଛି ମହାତ୍ତ୍ୱ ତତ୍ତ୍ୱ। ପୁରୁଷରୁ ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେଉଁଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ମୋଠାରୁ ଉପରେ କେହି ନାହିଁ; ମୋତେ ଜାଣିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ମୋତେ ବ୍ୟତୀତ, ଯିଏ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ମହାପ୍ରଭୁ, ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରଭୁ ମାୟାର ସ୍ୱାମୀ ଓ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ସମୟ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ। ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା ବେଦ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ସବୁକିଛି ନିୟୋଜିତ କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏଁ ଏହି ମହତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚଳାଯାଏ, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଜାଣିପାରନ୍ତି। ଏହି ଜଗତ ମୋତେ ଜାଣିନାହିଁ, ଯିଏ ସମସ୍ତର ସାକ୍ଷୀ; ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଆତ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ନିୟୋଜକ, ସମୟ, ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉପସ୍ଥିତ। ବ୍ରହ୍ମା, ମନୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଭିନ୍ନ ବେଦିକ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜନ୍ତି। ଯୋଗୀମାନେ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ନିୟନ୍ତା, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ସେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦେହ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା ଭାବେ, ସବୁଠି ବିଦ୍ୟମାନ। ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ମୁଁ ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ ରହେ। ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସେହି ସ୍ଥାନ ଦେଉଛି—ପରମ ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା। ସମୟ ସହ ଏକତ୍ୱ ହୋଇଥିବା ଏହି ଭକ୍ତମାନେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଆଦିକାଳରୁ ଘୋଷିତ, ମୋର ଭକ୍ତ କେବେ ବିନଶ୍ୱର ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି। ଶିଷ୍ଟାଚାର ସହିତ ଯିଏ ମୋତେ ଦାନ କରେ, ସେ ମୋର ପ୍ରିୟ ଭକ୍ତ। ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ବେଦକୁ ନିର୍ମାଣ କରି, ସେଗୁଡିକୁ ସ୍ଥାପିତ କରିଛି। ମୁଁ ଧର୍ମିକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ, ବେଦଦ୍ୱେଷୀଙ୍କୁ ନଶ୍ୱର କରେ। ମୁଁ ଏହି ସଂସାରର କାରଣ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସଂସାରର କୌଣସି ଦୋଷ ମୋତେ ଛୁଁଇପାରେନାହିଁ। ମୁଁ ମାୟାର ନିୟନ୍ତ୍ରକ; ମୋର ବିଶେଷ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ମାୟା, ଯାହା ଜଗତକୁ ମୋହିତ କରେ। ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସି, ଏହି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମୋହକୁ ନଶ୍ୱର କରେ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ଆଧାର, ଅମରତ୍ୱର ଭଣ୍ଡାର। ମୋର ସ୍ୱରୂପରେ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ମୁଁ ନାରାୟଣ ହୁଏ, ଅନନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ସମସ୍ତ ତିରେ ବ୍ୟାପିତ ହୁଏ। ମୋର ତାମସିକ ଶକ୍ତି କାଳ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଯାହା ରୁଦ୍ର ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ। କେହି ଭକ୍ତି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, କେହି କର୍ମ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଅବିରତ ଭାବେ ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ଫେରନ୍ତିନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜଗତ କେବଳ ମୋରେ ବିଦ୍ୟମାନ; ମୁଁ ଏହି ସଂସାରକୁ ଚଳାଇଥାଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଯିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଅମରତ୍ୱ ଲାଭ କରେ। ସମୟ ନିଜେ, ଭଗବାନ୍, ମହାଯୋଗୀ, ସ୍ୱୟଂ ଆକାର ଧାରଣ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।