ଏକ ସୁନ୍ଦର ଉପମା ଦ୍ୱାରା ଉପନିଷଦ୍ କହିଛି—ଯେପରି ଲାଲ କପଡ଼ା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଢାକାଯାଏ, ସେପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତର ଆବରଣ ମଧ୍ୟରେ ଅବିରାମ ରହିଛନ୍ତି। ମୋକ୍ଷ ଆକାଂକ୍ଷୀ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା, ଚିନ୍ତନ କରିବା ଏବଂ ଶ୍ରବଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଗୀମାନେ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ନିଜେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଠି ସେମାନେ ସକ୍ଷାତ୍କାର ପାଆନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇଯାଏ। ପରମାତ୍ମା ସହିତ ଏକତା ହେଇ, ସେ ପ୍ରକୃତିରୁ ଅଲଗା, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିପରେ, ସେ ଅମୃତତ୍ୱ ଅର୍ଜନ କରି ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଅବସ୍ଥାରୁ ବ୍ରହ୍ମ ସମ୍ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ତାପରେ ସେ ଦେଖନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ମାୟା ମାତ୍ର, ଏବଂ ସେ ନିଜେ ଆନନ୍ଦିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେ ମାଙ୍ଗଳ୍ୟମୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ଭାବେ ସେ ଅଖଣ୍ଡ, ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଜଗତ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏହିଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନ, କିନ୍ତୁ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ। ଯୋଗ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତର ସାର, କାରଣ ଏହିଠାରେ ଚିତ୍ତ ଏକାଗ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ। ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଯୋଗର ସାର ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ। ଯିଏ ସାଂଖ୍ୟ ଏବଂ ଯୋଗକୁ ଏକ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ। ଅନେକ ଜୀବ ଏଠାରେ ସଂସାରରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା କେବେ ନୁହେଁ—ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରର ଉପଦେଶ। ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେ ଦେହ ପରିତ୍ୟାଗ ସମୟରେ ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେହି ସର୍ବଭ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ବେଦରେ ତାଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। ମୁଁ ହେଉଛି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଶାଶ୍ୱତ, ସମସ୍ତଙ୍କର ହାତ ଓ ପାଉଁ ମୋର। ମୋର ଚକ୍ଷୁ ନାହିଁ, ତଥାପି ମୁଁ ଦେଖେ; କାନ ନାହିଁ, ତଥାପି ମୁଁ ଶୁଣେ। ସତ୍ୟ ଦର୍ଶୀମାନେ ମୋତେ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି, ଯାହା ମୋର, ସେ ନିର୍ମଳ, ନିର୍ବିକାର ଏବଂ ଗୁଣରହିତ। ମୁଁ ଏହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି—ହେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଶୁଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳକୁ ମୁଁ ଆରମ୍ଭ କରେ, ଏହି କଥାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କାରଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଯେଉଁ ଯୋଗୀମାନେ ମୋ ସହିତ ଏକତାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅବିନାଶୀତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ମୋ ସହିତ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ମୋର କୃପାରେ, ହେ ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନେ, ଏହି ବେଦ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ସାଂଖ୍ୟ ଏବଂ ଯୋଗ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ମୁଁ କହିଲି। ଏଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ୟାପିତ। ଏହି ଜଗତରେ ସେ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶୁଣାଯାଇଛି। ସେ ଶାଶ୍ୱତ ଆଧାର, ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦମୟ, ଅପ୍ରକଟ ଏବଂ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ। ସେ ଭେଦ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅମୃତ। ଗୁଣରହିତ ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଚିତ୍, ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ମୁଁ ହେଉଛି ସେ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଶାନ୍ତ, ଜ୍ଞାନର ଆତ୍ମା, ଏବଂ ପରମେଶ୍ୱର। ସମସ୍ତ ଜୀବ ମୋରେ ବସିଛନ୍ତି; ଯିଏ ଏହି କଥାକୁ ଜାଣେ, ସେଉଁଠି ସେ ବେଦଜ୍ଞ। ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅନାଦି, ସେହି ହେଉଛି କାଳ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସଂୟୋଜକ। ଏହି ଏକ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ, ଅନ୍ୟଟି ଭିନ୍ନ। ସେମାନେ ମୋ ସ୍ୱରୂପକୁ ଏଭଳି ଜାଣନ୍ତି। ଯାହାକୁ ପ୍ରକୃତି ବୋଲାଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଦେହୀମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରେ। ଅହଂକାର ନ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲାଯାଏ। ବିବେକଶକ୍ତି ହେଉଛି ଜ୍ଞାନୀ; ଏହିଠାରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି ଉପନିଷଦ ମହାତ୍ମାର ଅନୁଭବ ଓ ଜ୍ଞାନ ଶୃଙ୍ଖଳା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକ ପବିତ୍ର ଗାଥା।