ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳକାରଣ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରକୃତି ମାଧ୍ୟମରେ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା, ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଏକାନ୍ତିକ ଭାବେ ଜାଣିବା ଯାଏ ନାହିଁ। ମୋହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦୋଷ—ମମତା, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଭିଳାଷା—ସେଗୁଡ଼ିକର ମୂଳ ଅଜ୍ଞାନ। ଏହି ଶକ୍ତିମାନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେ ଏକ, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ଦେଖାଯାଏ—ଏହା ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ନୁହେଁ, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭେଦ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ଭେଦ ମାୟାର ସାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଯେପରି ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଉଦ୍ଭୂତ ଭାବନାରେ ଲିପ୍ତ ନୁହେଁ, ସେପରି ଏଠି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଉପାଧିରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଲୋକେ ବାହ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟକୁ ମାତ୍ର ଦେଖନ୍ତି, ସତ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ମୋହ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ବିକୃତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ସେମାନେ ବସ୍ତୁକୁ ବସ୍ତୁର ଆକୃତିରେ ଦେଖନ୍ତି। ଯେପରି ଲାଲ୍ କପଡ଼ା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଢାକିଦିଆଯାଏ, ସେପରି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୁଏ। ମୋକ୍ଷ ଆକାଂକ୍ଷୀମାନେ ଏହି ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଉପାସନା, ଚିନ୍ତନ ଓ ଶ୍ରବଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଗୀମାନେ ଅବିରୋଧରେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଏହି ପରମ ପ୍ରକାଶକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଏବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରେ। ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ସହିତ ଏକତା ଲାଭ କରି, ଏକାକୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏଭଳି ଅମୃତତ୍ୱ ଲାଭ କରି, ଜ୍ଞାନୀ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେହି ଅବସ୍ଥାରୁ ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତକୁ ବିସ୍ତାର କରେ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମାୟା ମାତ୍ର ବୋଧ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ଆତ୍ମସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏବେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେ ଶୁଭ ହୁଏ। ଏହିପରି, ସେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ବିଶ୍ୱ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏହି ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜ୍ଞାନ ବିକୃତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନ, ମୋ ମତରେ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର ସତ୍ୟ। ଯୋଗ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତର ସାର, କାରଣ ଏହା ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତର ଅବସ୍ଥା। ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଗ ଜ୍ଞାନ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ, ସେଠି କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ। ଯିଏ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗକୁ ଏକ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଇଁ ସତ୍ୟଜ୍ଞ। ଶରୀର ଏଠା ଅଠା ଡୁବିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା କଦାଚିତ୍ ଡୁବେ ନାହିଁ—ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର କହିଛି। ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେ ଶରୀର ପରିଅନ୍ତେ ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା, ସମସ୍ତ ବେଦରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୁଁ ହେଉଛି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତଠାରେ ହାତ ଓ ପାଦ ଥିବା। ମୋ ପାଖରେ ଚକ୍ଷୁ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦେଖେ, କାନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଶୁଣେ। ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେ ପରମ ଶକ୍ତି ମୋର, ଯାହା ନିର୍ମଳ, ନିର୍ମାୟ, ଗୁଣରହିତ ଆକୃତି। ମୁଁ ଏହାକୁ କହିବି; ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଶ୍ରବଣ କର। ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଚଳାଇ ଦେଉଛି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ କାରଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଯୋଗରେ ମୋ ସହିତ ଏକତା ଲାଭ କରିଥିବା ଯୋଗୀମାନେ ଅକ୍ଷୟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ମୋ ସହିତ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପବିତ୍ରତା ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ମୋର କୃପାରେ, ଏହି ବେଦ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ହେ ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଅଟୁଟ ଉପଦେଶ। ଏହି ସମସ୍ତ ତାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ବିଶ୍ୱ ଏହି ବ୍ରହ୍ମରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପିତ, ବେଦରେ ଯେପରି ଶୁଣାଯାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତଠି ଅନ୍ତର୍ବ୍ୟାପି ଅଛି।