ଏହି ଉପନିଷଦର କଥାରେ, ଏହି ପରମ ଆତ୍ମା କେବେ ରୂପ, ରସ କିମ୍ବା ଗନ୍ଧ ନୁହେଁ; ମୁଁ କେବେ କୃତା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନାହିଁ, ଏବଂ ମୋର କିଛି କଥା ବି ନୁହେଁ। ସେ ମାୟା ନୁହେଁ, କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ବି ନୁହେଁ; ସତ୍ୟରେ, ସେ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଟୁଟ ଅବିନାଶୀ। ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ଓ ପରମାତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଏକତା କିମ୍ବା ସଂଯୋଗ ନାହିଁ। ଏଭଳିଭାବରେ, ପ୍ରପଞ୍ଚ ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ବାସ୍ତବରେ ଭିନ୍ନ। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିପାରିନଥିବା ଲୋକ, ସେ ଶତ ଜନ୍ମ ପରେ ବି ମୋକ୍ଷ ପାଇନାହାନ୍ତି। ଏହି ଅକ୍ଷୟ ଆତ୍ମା ଅଚଳ, ଦୁଃଖରହିତ, ଆକାଶ ସଦୃଶ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ। କିନ୍ତୁ ଅହଂକାର ଓ କର୍ତୃତ୍ୱ ଭାବରେ ଲୋକେ ଏହି ଦେହକୁ ଆପଣ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଏହି ଅକ୍ଷୟ, ପବିତ୍ର ଭୋକ୍ତା ସର୍ବତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ। ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସେହି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକୃତି ସହ ଯୁକ୍ତ। ଅହଂକାର ଓ ଅବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ “ମୁଁ କର୍ତା” ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଆଦି ପ୍ରକୃତି ଏହି ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ। ଲୋକେ ବାସ୍ତବରେ ଏହି ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିପାରୁନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଭ୍ରମ ମାନ୍ୟରୁ ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ ଇତ୍ୟାଦି ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଉଁଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେ ପରମାତ୍ମା ଏକ, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିରେ ବିଭକ୍ତ ଦେଖାଯାଏ—ଏହା ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ନୁହେଁ, ମାୟାର ଭ୍ରମ। ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରକାଶ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ମାୟା ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଯେପରି ବିଚାର ମନରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ଦୂଷିତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ପରମାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅପରିବ୍ରାନ୍ତ ରହନ୍ତି। ଉପାଧି ରହିତ ଓ ପବିତ୍ର ହେଲେ ଆତ୍ମା ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ବାସ୍ତବ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ି ବାହ୍ୟ ରୂପକୁ ମାତ୍ର ଦେଖନ୍ତି। ଭ୍ରମିତ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକେ ବସ୍ତୁକୁ ବସ୍ତୁର ରୂପରେ ହିଁ ଦେଖନ୍ତି। ଯେପରି ଲାଲ କପଡ଼ା ଯୋଗୁଁ ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ପରମପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମରେ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ମୋକ୍ଷ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ ଶ୍ରବଣ, ଚିନ୍ତନ ଓ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଯୋଗୀମାନେ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବାଧା ନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରନ୍ତି। ତାପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକତା ଲାଭ କରେ। ପରମପୁରୁଷ ସହ ଏକତା ହେବା ପରେ ଆତ୍ମା ଏକାକୀ, ପବିତ୍ର ଓ ଏକମାତ୍ର ହୁଏ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଜ୍ଞାନୀ ଅମୃତତ୍ୱ ଲାଭ କରି ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ପରମାତ୍ମାରୁ ବ୍ରହ୍ମ ଏହି ସମୟରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ମାୟାମୟ ବୋଲି ଜାଣି, ସେ ନିଜେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ; ସେ ମଙ୍ଗଳମୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ଭାବରେ ସେ ଅଖଣ୍ଡ ଅକ୍ଷୟ ଆତ୍ମା ସହ ଏକତା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱ ଅଜ୍ଞାନରେ ଆବୃତ, ଏହି ଯୋଗୁଁ ଜ୍ଞାନ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଅନ୍ୟ ସବୁ ଅଜ୍ଞାନ; କେବଳ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ସତ୍ୟ। ଯୋଗ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତର ସାର, କାରଣ ଏହା ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତର ଅବସ୍ଥା। ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗ ଉପରେ ନିଷ୍ଠା ଅଛି, ସେଠାରେ କିଛି ବି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯିଏ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗକୁ ଏକ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଅଛି। ଦେହ ଏଠି ଓ ସେଠି ଲୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା କଦାପି ଲୟ ହୁଏନାହିଁ—ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର କହେ। ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେହ ଶେଷରେ ସେଇ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବେଦରେ ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖୁଥିବା ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି। “ମୁଁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଶାଶ୍ୱତ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୋର ହାତ ଓ ପାଉଁଅଛି। ମୋର ଚକ୍ଷୁ ନଥିଲେ ବି ମୁଁ ଦେଖେ, କାନ ନଥିଲେ ବି ମୁଁ ଶୁଣେ”—ଏହିପରି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଗୁଣ ଉପନିଷଦରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।