କ୍ଷୀରସାଗରର ଝିଅ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଯିଏ ସଦା ସର୍ବଦା ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣଙ୍କ ଦୁଇଟି ପାଦକୁ ଦୃଢ଼ତାରେ ଧରି ରହନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କର ମନକୁ ସର୍ବଦା ତାଙ୍କ ଉପରେ ଏକାଗ୍ର କରି, ନାରାୟଣଙ୍କ ଅମୃତ ସ୍ୱରୂପ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ପିଇ ପିଇ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ସେଠାକୁ ବୈକୁଣ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜନ୍ତି । ଏହା ନାରାୟଣଙ୍କ ନିଜ ସହର, ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି କୁହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ଏଠାରେ ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ ତାଙ୍କ ମହିମାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତାଙ୍କର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ମୋହିତ କରି ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି । ବିଶ୍ୱର ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି, ସେଉଁଥିରେ ସେଉଁଥି ଚରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ । କ୍ଷୀରସାଗର ଉପରେ ଏକ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଯାହା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଘେରି ରହିଛି । ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଗୋଲାକାର । ଏଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହା ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ । ଏଠିର ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଅଞ୍ଚଳ — ମହାବୀତ ଓ ଧାତକୀ ଭୂମି — ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ସେଇ ଦ୍ୱୀପରେ ଏକ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଅମର ଦେବତାମାନେ ପୂଜନ୍ତି । ଏଠି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶିବ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ନିବାସ ସ୍ଥାନ । ସେଠି ଭଗବାନ୍, ଯିଏ କେତେକ ଶ୍ୟାମ ଓ କେତେକ ଗୌରବର୍ଣ୍ଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର, ଏବଂ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି । ସେଠି ପ୍ରଜାମାନେ ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ । ଏଠି କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଧର୍ମ, ନଦୀ କିମ୍ବା ପର୍ବତ ନାହିଁ । ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମଧୁର ଜଳର ସାଗର ରହିଛି । ସେଇ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟ ଭୂମି, ଦ୍ୱୀପଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣା ଉପରି ଚଉଡ଼ା, ସମଗ୍ର ଏକ ପାଥର ଚିରା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଏଠି ଯାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଅନୁଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତାହାକୁ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଲୋକାଲୋକ ପରିଧି ଚାରିପାଖରେ ଅନ୍ଧକାରର ଭୟଙ୍କର ପାତ୍ର ଭଳି ଘେରି ରହିଛି । ଏହି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିସ୍ତାର, ଯାହାକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି । କାରଣ, ଯିଏ ଆଦିକାରଣ ସେ ସର୍ବଭ୍ୟାପୀ ଓ ଅବିନାଶୀ, ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ଚାରିମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ନାରାୟଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତା ବିରାଜିତ । ଏହା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ନିର୍ମିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯାଆନ୍ତି । ସମସ୍ତୁ ଉପରେ ଯେଉଁ ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱରୂପ ଅଛି, ସେଇ ହେଉଛି ପ୍ରପଞ୍ଚ ଉପରେ ଅତିତ । ଏହାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ପଦ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ । ଏହାର ଅପରିହାର୍ୟ ମହିମା ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି । ଏହି ସମସ୍ତ ସାଗର ଓ ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ସେଉଁଠି ପରମ ପୁରୁଷ ନାନା ରୂପରେ ଖେଳ କରନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା । ଏବେ ମୁନିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଏହି ଦେବତାମାନେ, ଏବଂ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବ୍ୟାସ ଓ କଳିଯୁଗରେ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅବତାର ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ ।" ସେମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, "ଏହି ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର — ଉତ୍ତମ, ତାମସ, ରୈବତ, ଆକ୍ଷୁଷ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଚଳିଥିବା ସପ୍ତମ ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତୁ ।" ଏହିପରେ ଗୋଟିଏ ଅନ୍ୟ ମନୁ — ସ୍ୱରୋଚିଷ ମନୁ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଏ । ଏଠି ବିପଶ୍ଚିତ, ଯିଏ ଅସୁରମାନେ ନାଶ କରିଥିଲେ, ସେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିପତି ହେଲେ । ତାଙ୍କ ସହ ଟିମିର, ଚର୍ବରୀ ଓ ଅନ୍ୟ ପାଞ୍ଚଜଣ ମିଶି ସପ୍ତ ଋଷି ହେଲେ । ଦ୍ୱିତୀୟ ଉତ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଶାନ୍ତି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦମନ କରି, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିପତି ହେଲେ । ଏଭଳି ଦେବତା, ମନୁ, ଋଷି, ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ଅବିରତ ଲୀଳାର ଚରିତ୍ର ଏହି ମହାପୁରାଣରେ ପର୍ମ୍ପରାଗତ ଭାବରେ ବିବୃତ ହେଉଛି ।