ସୂର୍ୟଦେବ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ଅନ୍ଧକାରର ସ୍ୱାମୀ, ସଦା ସମସ୍ତ ଜୀବଜନ୍ତୁ, ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ, ନଦୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳସ୍ରୋତକୁ ନିଜ ଅନ୍ତରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବ ଓ ଜଳଧାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରିଶେ ଶ୍ରୋତ ଅଦ୍ଭୁତ ଆକୃତିରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ସୂର୍ୟଙ୍କ ଏହି କିରଣଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଅମୃତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେମାନେ ବର୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ କିରଣଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଚନ୍ଦ୍ର’ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର ଅଟୁଟ ଜ୍ୱାଳା। ଯେଉଁ କିରଣଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଶୁକ୍ର’ କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ତିନି ପ୍ରକାରର ଓ ତାପ ଦେଇଥାଏ। ସୂର୍ୟଦେବ ଏହି ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି। ଶୀତ ଓ ଶୀତକାଳରେ ସେ ତିନି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ତୁଷାର ଝରାନ୍ତି। ଚୈତ୍ରମାସରେ ଧାତା ନାମକ କିରଣ, ବୈଶାଖରେ ତାପନ, ଶ୍ରାବଣରେ ବିବସ୍ୱାନ୍, ପ୍ରୌଷ୍ଠପଦରେ ଭାଗ, ମାର୍ଗଶିର୍ଷରେ ମିତ୍ର, ପୌଷରେ ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ନାମକ କିରଣ ଉଦୟ ହୁଏ। ପୁଷଣ ଦେବଙ୍କୁ ଛଅ ହଜାର କିରଣ ଅଛି, ସପ୍ତାଭିସ୍ ନାମକ କିରଣ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅଛି। ବିବସ୍ୱାନ୍ ଦଶ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଭାଗ ଏଗାର କିରଣ ଦ୍ୱାରା। ବିଷ୍ଣୁ, ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଛଅ ହଜାର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ। ଶୀତକାଳରେ ସୂର୍ୟ କଞ୍ଚନ ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଶୀତ ଋତୁରେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। ସୂର୍ୟଦେବ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ଅମୃତ, ଅମରତ୍ୱ ଓ ତ୍ରିଗୁଣ ଦାନ କରନ୍ତି। ମଙ୍ଗଳ, ମନ୍ଧ, ରାହୁ ଏବଂ କେତୁ, ଏହି ଚାରିଜଣ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଷ୍ଟମ ରୂପେ ଗଣନା ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କ୍ରମରେ ସୂର୍ୟ ବିନା ଚଳନ କରନ୍ତି। ବାୟୁ ତାଙ୍କୁ ବହନ କରିଥିବାରୁ, ସେକୁ ‘ପ୍ରବାହ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବାମ ଓ ଡାହାଣପଟେ ଦଶ ଦଶ ଯୋଗ ହୋଇଛି, ତେଣୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଏହି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚନ୍ଦ୍ରର କ୍ଷୟ ଓ ବୃଦ୍ଧି ସଦା ନିଶ୍ଚିତ ଓ ଅବିଚଳିତ। ଅନ୍ୟ ଏକର ଭିତର ଦିନକୁ ଦିନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ସୂର୍ୟ, ସୁଷୁମ୍ନା ନାମକ ଏକ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଏହି ଅମୃତ ଖାନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଭୋଜନର ଭାଗୀ। ବିକାଳେ ପିତୃଦେବତାମାନେ ଏହାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ, ଅମୃତମୟ ଓ ପୁଣ୍ୟମୟ ରସ ଅଟୁଟ ଚନ୍ଦ୍ର, ଅମୃତର ସ୍ୱରୂପ। ମାସିକ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି। ଏଭଳି, ସୂର୍ୟଙ୍କ କାରଣରୁ ଚନ୍ଦ୍ରର କ୍ଷୟ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ସୂର୍ୟଙ୍କ ରଥ ପଦ୍ମଦଳରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଗତି କରେ। ପୃଥିବୀର ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଅଠଟି ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଏ। ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ଓ ସୂର୍ୟଙ୍କ ରଥ ଛଅଟି ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଚଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ରଥ ଧ୍ରୁବ ତାରାରେ ନିଶ୍ଚଳ ଭାବେ ବନ୍ଧାଯାଇଛି, ବାୟୁ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଚକ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଏଠି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାଳଚକ୍ରର ଅଧିପତିମାନେ ବସିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସନନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ବସିଛନ୍ତି। ବିରାଜ ଦେବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, ସେଠି ‘ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ’ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ସେଠି ବ୍ରହ୍ମା ସଦା ଯୋଗୀମାନେ ସହିତ ରହନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଯୋଗ ଅମୃତ ପାନ କରି ଶାନ୍ତିରେ ଅଛନ୍ତି। ଯୋଗୀ, ତପସ୍ୱୀ, ସିଦ୍ଧ ଓ ପାଠକମାନେ ସେଠି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।