ମହାନ ଋଷିମାନେ, ପୁଣି ଶୁଣନ୍ତୁ—ଏହି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏହି ତିନି ଲୋକର ନିର୍ମାଣ କଥା ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ତିନି ଲୋକରୁ—ଦେବତା, ଅସୁର, ଏବଂ ମାନବ—ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାର ମୂଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଆଧାର ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶକ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛି। ଏହି ତିନି ଲୋକର ମୂଳ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ। ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ଦେବତାଙ୍କ ରୂପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କ୍ରମକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ଚିରଂଜୀବୀ, ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ରୂପୀ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ଛନ୍ଦମୟ। ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗମଣି, ରାକ୍ଷସମାନେ, ଏବଂ ବିବିଧ ଦେବତା—ବିବସ୍ୱତ୍, ପୂଷଣ, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଅଂଶୁ—ଏମାନେ ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ବସନ୍ତାଦି ଋତୁରେ କ୍ରମ କ୍ରମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜ, ଗୌତମ, କଶ୍ୟପ, କ୍ରତୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଛନ୍ଦରେ ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ରଥସ୍ୱନ, ବରୁଣ, ସୁଷେଣ, ସେନାଜିତ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାୟକମାନେ ସମୟ କ୍ରମରେ ଦେବତାଙ୍କ ରଥର ରେଣ୍ଟା ଧରନ୍ତି। ପ୍ରଧାନ ରାକ୍ଷସମାନେ—ସର୍ପ, ବାଘ, ଘୋଡ଼ା, ପବନ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ପୂର୍ବରୁ ଯାନ୍ତି। ଏଲାପତ୍ର, ଶଂଖପାଳ, ଏୟାରାବତ, କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ୱତର ଏହି ସର୍ପମାନେ କ୍ରମ କ୍ରମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବହନ କରନ୍ତି। ଉଗ୍ରସେନ, ବସୁରୁଚି, ଅର୍ବାବ, ଅସୁରଥ ଏହି ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଷଡ୍ଜାଦି ସ୍ୱରରେ ଭାନୁଙ୍କୁ ଗୀତଗାନ କରନ୍ତି। ଅପ୍ସରାମାନେ—ମେନକା, ସହଜନ୍ୟା, ପ୍ରମ୍ଲୋଚା, ପୂର୍ବଚିତ୍ତି, ତିଲୋତ୍ତମା—ଏହି ସମସ୍ତେ ମହାଦେବ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅପରିମିତ ତେଜରେ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି। ସର୍ପମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ରଥକୁ ବହନ କରନ୍ତି, ରାକ୍ଷସମାନେ ସେଥିରେ ଚଳନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତେ ଜନମାନ୍ୟଙ୍କ ଅଶୁଭ କର୍ମକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବାୟୁବେଗରେ ଚଳନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଯୁଗାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ଚମକନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ପିତୃ, ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ନୀଳକଣ୍ଠ ଦେବତା ବେଦବିଦ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚମକନ୍ତି। ବେଦବିଦ୍ୟାମାନେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ବେଦର ମୂର୍ତ୍ତି। ସମୟର ପ୍ରଭୁ, ଦିବ୍ୟରୂପୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସମୟକୁ ନିୟମିତ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସପ୍ତ କିରଣ—ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମୂଳ ସ୍ରୋତ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏଠି ଅନ୍ୟ କିରଣ ଭାବେ ବିଶ୍ୱବ୍ୟଚା ଓ ସଂୟଦ୍ବସୁ ଅଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସୁପୁମ୍ନା ନାମକ କିରଣ ଶିତଳ ତେଜକୁ ପୋଷଣ କରେ। ହରିକେଶ କିରଣ ତାରାମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ। ବିଶ୍ୱବ୍ୟଚା ନାମକ କିରଣ ନିତ୍ୟ ଶୁକ୍ରଗ୍ରହକୁ ପୋଷଣ କରେ। ସପ୍ତମ କିରଣ ସୁରାଟ୍ ଶନିକୁ ପୋଷଣ କରେ। ଏହି ସମସ୍ତ କିରଣ ବଢ଼ିଥାଏ, ଓ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପୋଷଣ ଦେଇଥାଏ। ଏଭଳି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ଏ ତିନି ଲୋକରେ ଚିରଂଜୀବୀ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ।