ଏହି ବିଶ୍ୱର ମାପ ଏବଂ ଗତି ବିଷୟରେ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ର କହେ—ଅଧଯୋଜନା ମାପ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଏହାଠାରୁ କମ୍ କିଛି ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ। ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶନି, ଅଙ୍ଗିରାସ ଏବଂ ବକ୍ରକୁ ଧୀର ଗତିଶୀଳ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଏହାଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବୁଧ ଏବଂ ଭାର୍ଗବ ଅତି ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ଚଳନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ଗତି କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ସମସ୍ତ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଚକ୍ର ଘୂରେ। ଭାର୍ଗବଙ୍କ ଉପରେ ବକ୍ର ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ବକ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ବୃହସ୍ପତି ଅଛନ୍ତି। ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ଧ୍ରୁବ ତାରାଙ୍କ ଉପରେ ସେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ବିରାଜମାନ। ଏହି ସମସ୍ତ ଚକ୍ରର ଦଣ୍ଡ କିଛି ଏକଦିଗକୁ ଝୁକିଥାଏ ଏବଂ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଲମ୍ବା ଅଟେ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ। ଏହି ରଥର ଧୁରା ଏକ ଯୋଜନା ଲମ୍ବା, ସେଠି ଚକ୍ର ସ୍ଥିର ଅଟେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାଳଚକ୍ର, ଯାହା ଏକ ବର୍ଷକୁ ମାପେ, ସେଠି ନିର୍ବିକଳ୍ପ। ଏହି ରଥର ମାପ ପାଞ୍ଚ ଓ ଅଧ ଯୋଜନା ଅଧିକ। ରଥର ଧୁରା ମୁଣ୍ଡ ଏହାଠାରୁ ଅର୍ଧ ଯୁଗ କମ୍। ଏହି ରଥର ସାତଟି ଘୋଡ଼ା ହେଉଛି ଛନ୍ଦ; ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ। ଅନୁଷ୍ଠୁପ୍ ଓ ତ୍ରିଷ୍ଠୁପ୍ ନାମକ ଛନ୍ଦ ହରିଙ୍କ ଘୋଡ଼ା। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଶାରେ ଯମଙ୍କ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମରେ ବରୁଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟ। ଏହି ଦେବମାନଙ୍କ ସହରଗୁଡ଼ିକ ଅଟେ—ଅମରାବତୀ, ସଂୟମନୀ, ସୁଖା ଏବଂ ବିଭା। ପ୍ରଜାପତି, ଦେବଦେବ ଭଗବାନ୍, ଏହି ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଚକ୍ରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାତିର ମଧ୍ୟରେ ସେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପକୁ ସମ୍ମୁଖ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏବଂ ମଧ୍ୟଦିଗରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦିନ ଓ ରାତି କରନ୍ତି, ପୃଥିବୀକୁ ଆକର୍ଷଣ ଓ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ହେ ଋଷିଗଣ, ତିନି ଲୋକର ବିବରଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମନ୍ୟେ କରିଛନ୍ତି। ଏହିଠାରୁ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ, ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ। ଏହି ତିନି ଲୋକର ମୂଳ ଓ ପରମ ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ଦେବତାର ରୂପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗତିକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି। ଏହା ଛନ୍ଦ, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ପୁରାତନତାରେ ଗଠିତ। ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗମୁଖ୍ୟ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ, ଏବଂ ଭିବାସ୍ବତ, ପୂଷଣ୍, ପର୍ଜନ୍ୟ ଓ ଅଂଶୁ ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଭୃଗୁ, ଗୌତମ, କଶ୍ୟପ ଏବଂ କ୍ରତୁ ବିଭିନ୍ନ ଛନ୍ଦରେ ଏହି ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ରଥସ୍ୱନ, ବରୁଣ, ସୁଷେଣ ଏବଂ ସେନାଜିତ ଏହି ଦେବମାନଙ୍କ ରଥର ଲଗାମ ଧରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଏକ ସର୍ପ, ବାଘ, ଘୋଡ଼ା, ବାୟୁ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସମାନେ କ୍ରମେ ଆଗୁଆ କରନ୍ତି। ଏଲାପତ୍ର, ଶଂଖପାଳ, ଏବଂ ଏକ ଏୟାରାବତ ନାମକ ନାଗ, କମ୍ବଳ ଏବଂ ଅଶ୍ୱତର କ୍ରମେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବହନ କରନ୍ତି। ଉଗ୍ରସେନ, ବସୁରୁଚି, ଅର୍ବାବ ଏବଂ ଏକ ଅସୁରଥ ନାମକ ଅନ୍ୟ ଜଣେ, ଷଡ୍ଜ ଆଦି ଶ୍ରୁତିରେ ଭାନୁଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗୀତରେ ଗାନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ମେନକା, ସହଜନ୍ୟା ଏବଂ ପ୍ରମ୍ଲୋଚା ନାମକ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ଦେବ, ଋଷି, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, ଅପ୍ସରା ଏବଂ ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନେ ତାଙ୍କର ଗତି ଓ ଉତ୍ସବକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ପ୍ରଭା ଓ ଶକ୍ତି ଦେଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।