ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମାରୁଦେବୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଋଷଭ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହି ଋଷଭ, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବନବାସୀ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯାଇ ସଂଯମ ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଜ୍ଞାନର ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ସେ ପଶୁପତି ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ଗଭୀର ଭକ୍ତି ଲାଗି ରହିଲେ। ଏହିପରି, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସୁମତିଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପୃଥୁ ନାମକ ପୁତ୍ର ହେଲେ, ପୃଥୁଠାରୁ ରକ୍ତ ଓ ରକ୍ତଠାରୁ ଗୟା ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଗୟାଙ୍କୁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ପୁତ୍ର ହେଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କୁ ତ୍ୱଷ୍ଟୁ ନାମକ ପୁତ୍ର ଓ ରଜସ୍ ଠାରୁ ବିରାଜ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଧାନ ଓ ପ୍ରବଳ ବିଶ୍ୱଜ୍ୟୋତି ନାମରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲେ। ବିଶ୍ୱଜ୍ୟୋତି ଏକ ଧର୍ମପରାୟଣ, ଦୃଢ଼ବାହୁ ଓ ଶତ୍ରୁଜୟୀ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଏହି ବଂଶର ଉତ୍ପନ୍ନ ପୁରୁଷମାନେ ଏଇ ପୃଥିବୀର ଭୋଗ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏଇ ତିନି ଲୋକର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର କଥା ଏଠାରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ହିଁ କୁହାଯାଉଛି, କାରଣ ଏହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିବରଣୀ ଦେବା ଅସମ୍ଭବ। ଜନଲୋକ, ତପୋଲୋକ ଓ ସତ୍ୟଲୋକ — ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଅଣ୍ଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁରାଣରେ ଭୂର୍ଲୋକର ବିବରଣ ଦିଆଯାଇଛି। ଭୁଵର୍ଲୋକର ବିସ୍ତାର ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପରିଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଛି। ସ୍ୱର୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଅଟୁଟ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବାୟୁଙ୍କ ଆରମ୍ଭ ଅଛି। ସେଠାରେ ସମ୍ବାହ ଓ ବିବାହ ଅଛନ୍ତି, ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ପରବାହ ଅଛି। ପୃଥିବୀଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପରିଭ୍ରମଣ ପଥ ଅଛି। ଏହି ସମାନ ଦୂରତାରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ସେଠି ଏହି ମାପରେ ବୁଧ ଓ ଉଶନାସ୍ ଗ୍ରହ ଅଛନ୍ତି। ପୃଥିବୀଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରେ ସପ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଣ୍ଡଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ। ସେଠାରେ ଧର୍ମ ନିବାସ କରନ୍ତି—ସେ ହେଲେ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ନାରାୟଣ। ଏହି ମଣ୍ଡଳର ବିସ୍ତାର ତିନି ଭାଗରେ ମାପାଯାଏ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଟି ମଣ୍ଡଳର ତଳେ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ସମାନ ମାପରେ ଚଳିଛନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ତୃତୀୟ ମହାସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭାର୍ଗବ ଗ୍ରହର ତଳେ ବୃହସ୍ପତି ଅଛନ୍ତି, ଯାହାର ଦୂରତା ଏକ ପଦ ମାପରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ମଣ୍ଡଳ ଓ ବୃତ୍ତରୁ ବୁଧ ମଧ୍ୟ ଏକ ପଦ ଦୂରତାରେ ନୁହେଁ। ବୁଧ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଦୂରତା ଓ ମଣ୍ଡଳ ସମାନ ରହିଛି। ଏଠାରେ ପଞ୍ଚ, ଚାରି, ତିନି, ଦୁଇ ଶତ ଯୋଜନ ମାପ ଅଛି। ଅଧା ଯୋଜନ ମାପ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଏଠାରୁ କମ୍ କିଛି ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ। ଶନି, ଅଙ୍ଗିରାସ୍ ଓ ବକ୍ର ଗ୍ରହ ଧୀର ଗତିର ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବୁଧ ଓ ଭାର୍ଗବ ଦ୍ରୁତ ଗତିର। ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତଳେ ଚଳିଥାଏ। ଚନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ସମସ୍ତ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଚଳିଥାଏ। ବକ୍ର ଭାର୍ଗବ ଉପରେ ଅଛି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ବୃହସ୍ପତି। ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ଧ୍ରୁବ ଉପରେ ସେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଚକ୍ରର ଦଣ୍ଡ ସାନା ଝୁକା ଓ ଦୁଇଗୁଣ ଲମ୍ବା ଅଛି। ଏହି ରଥର ଧୁରା ଏକ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ସେଠି ଚକ୍ର ବିନ୍ଧାଯାଇଛି। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାଳଚକ୍ର, ଯାହା ଏକ ବର୍ଷ ମାପରେ ହୁଏ, ସେଠି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।