ମନ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ୱରର ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଏବଂ ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ରୂପରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ, ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ଇତିହାସ, ପୁରାଣ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଗଠିତ ହୁଏ। ମନ, ବାଚା ଓ କାୟ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା କଷ୍ଟରୁ ଲୋକମାନେ ବିରକ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ବିରକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିବେକ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଅସାରତା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକାର ଚରିତ୍ର, ଯାହା ରଜସ ଓ ତମସରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଜଡିତ, ଡ୍ୱାପର ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଡ୍ୱାପରରେ ଏହି ଅସନ୍ତୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ, କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିନଶ୍ଟ ହେଉଛି। କଳିଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ସଦା ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଚଳିତ ହୋଇ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଭୟଙ୍କର ଅନାବୃଷ୍ଟି ଓ ବିପଦ ଦେଶକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିବ। ଲୋଭୀ ଲୋକମାନେ ମିଥ୍ୟା କହିବେ, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଇ ମହା ଦୁଃଖ ଦେଇବେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା କର୍ମର ଦୋଷରୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ। ସଠିକ୍ ଭାବେ ଯଜ୍ଞ କରାଯିବ ନାହିଁ, ଅବିବେକୀ ଲୋକମାନେ ବେଦ ପାଠ କରିବେ। ଏହି କଳିଯୁଗରେ ଲୋକେ ଅଧିକ ଶୋଇବେ, ବସିବେ ଓ ଖାଇବେ। ରାଜା, ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ ଓ ବୀରମାନଙ୍କ ହତ୍ୟା ହେବ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ। କଳିଯୁଗରେ ବେଦ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣ ଅପମୂଲ୍ୟିତ ହେବ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇବେ ନାହିଁ। ଲୋକେ ପରସ୍ପର ଭିକ୍ଷା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବେ। ମହିଳାମାନେ ଖୋଲା କେଶ ରଖିବେ। ଯୁଗ ଶେଷରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଧର୍ମାଚରଣ କରିବେ। ଚୋରେ ଚୋରଙ୍କୁ ଚୋରି କରିବ, ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ ସେହି ଚୋରଙ୍କୁ ଚୋରି କରିବ। ଅଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତମୋଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ଚରିତ୍ର ଏହି କଳିଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ହେବ। କେହି ବେଦ ବେଚିବେ, କେହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବେଚିବେ। ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା ଶୂଦ୍ରମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବେ। ରାଜା ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରିବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କଳିର ପ୍ରଭାବରେ ସେ କ୍ଷତି କରିଥାଏ। ଅଳ୍ପ ଶିକ୍ଷା, ଧନ ଓ ଶକ୍ତି ଥିବା ଲୋକମାନେ ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜିବେ। ସେବା ପାଇଁ ଅବସର ଦେଖି ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦ୍ୱାରେ ଦଢ଼ି ରହିବେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କଳିଯୁଗରେ ସେବା କରିବେ, ଶ୍ଲୋକ ଗାଇବେ। ସେମାନେ ବେଦମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ନାସ୍ତିକତା ଅଂଗୀକାର କରିବେ। ଶତ ଶତ, ହଜାର ହଜାର ତ୍ୟାଗୀ ଉପସ୍ଥିତ ହେବେ। ରାଜନ୍, ସେମାନେ ଲୋକିକ ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କୁ ଗାଇବେ। ଏହି କଳିଯୁଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଥିବେ, କିନ୍ତୁ ପୋକା, ଉଣ୍ଡୁଆ, ସାପ ମାନେ ଲୋକଙ୍କୁ ଅତ୍ୟାଚାର କରିବେ। ଡକ୍ଷ ଯଜ୍ଞରେ ଦଧୀଚିଙ୍କ ଶାପରେ ଦଗ୍ଧ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି କଳିଯୁଗରେ ବ୍ୟର୍ଥ ଧର୍ମାଚରଣ କରିବେ। ସମସ୍ତେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ନିଜ ନିଜ ଜାତିରେ ଜନ୍ମ ନେବେ। ବେଦ ବାହ୍ୟ ବ୍ରତ ଓ ଆଚାର ଅନୁସରଣ କରି, ଦୁର୍ବ୍ୟବହାର କରିବେ, ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଅର୍ଥହୀନ ହେବ। ତମୋଗୁଣରେ ବ୍ୟାକୁଳ ମନେ, ଚଣ୍ଡାଳ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହେବେ। ଏଠି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ, ଦେବମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦେବତା ନାହିଁ। ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ କ୍ରିୟା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହି ବିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥାଏ।