ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଆତ୍ମା, ଯୁଦ୍ଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପରେ ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର ହରିତ ହେଲେ, ଏବଂ ହରିତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ହାରିତ। ହାରିତଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ନର୍ମଦା ନଦୀରେ ସମ୍ଭୂତିଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା। ଅନରଣ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୃହଦଶ୍ୱ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେଲେ ହର୍ୟଶ୍ୱ। ଦେବତାଙ୍କ କୃପାରେ ହର୍ୟଶ୍ୱଙ୍କୁ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସୂର୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଅତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ପୁତ୍ର ମିଳିଲା। ସେହି ଅପୂର୍ବ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ତ୍ରିଧନ୍ୱନ, ଯିଏ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜିତିଥିଲେ। ତ୍ରିଧନ୍ୱନ ଅଧ୍ୟୟନରେ ମନ ଲଗାଇଥିଲେ, ଦାନଶୀଳ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଏବଂ ଧର୍ମପରାୟଣ ଥିଲେ। ବସିଷ୍ଠ ଓ କଶ୍ୟପ ଆଦି ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ତିନି ଜଣେ ଜିଜ୍ଞାସୁ ଚାଲେ: ବଳିଦାନ, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସ—କେଉଁଟି ସର୍ବୋଚ୍ଚ? ଏହାକୁ ବୁଝାଇ ଦେଲେ: ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଜ୍ଞରେ ଯଜ୍ଞପତିଙ୍କୁ ପୂଜିଛନ୍ତି, ସେ ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂଯମ ନେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଉତ୍ତମ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତି ଯଜ୍ଞ କରି, ପରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ହଜାର କିରଣର ମାଲିକ ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳିଥାଏ। ଯେଉଁ ବୀଜ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରେ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେହି ରୁଦ୍ର ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବଳିଦାନ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ସେ, ତପସ୍ୟାର ନାଥ, ଯାହାର ରୂପ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ମହାତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେହି ମହାପ୍ରଭୁକୁ ପୂଜା କରାଯାଏ। ସେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତା, ନିତ୍ୟ ଅବିନାଶୀ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହାଯୋଗୀ, ତପସ୍ୟାରେ ପୂଜିତ ହେଲେ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଶାସ୍ତ୍ରରେ ତପସ୍ୟା ବିନା କୌଣସି ଧର୍ମ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏପରେ, ସମ୍ମାନ ଦେଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରି, ତିନି ତ୍ରିଧନ୍ୱନଙ୍କୁ କହିଲେ। ସୂର୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ ବିରାଜିତ ମହାପ୍ରାଣ, ସେହି ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣରେ ବିଭକ୍ତ। ତ୍ରିଧନ୍ୱନ ପାପରହିତ ଭାବରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ଅତି ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ। ମୂଳ, କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ, ତିନି ଦେବତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାର ଆହାର ଦ୍ୱାରା ପୂଜିଲେ। ମନରେ ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର, ବେଦମାତା ଦେବୀଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆତ୍ମା ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସେଠିକୁ ଆସିଲେ। ତ୍ରିଧନ୍ୱନ ତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ମସ୍ତକ ନମାଇ, ନିଜ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ। ସେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: “ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ରୂପୀ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆପଣଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଜ୍ଞାନର ମୂର୍ତ୍ତି, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ, ଆଦିପୁରୁଷ, ପୁରାତନ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଗୁରୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।” ତାପରେ, ଭଗବାନ କହିଲେ: “ଶୁଭେ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଵର ଚାହଁ, ମୁଁ ଦେବି।” ତ୍ରିଧନ୍ୱନ କହିଲେ: “ମୋ ଆୟୁଷ୍ୟ ଆଉ ଏକ ଶତବର୍ଷ ବଢ଼ିଯାଉ—ଅଳ୍ପ ଅଧିକ ସହିତ।” ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ହାତ ଦେଇ ଛୁଇଁଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ତ୍ରିଧନ୍ୱନ ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ, ଦିନେ ତିନିଥର ଅନ୍ନସ୍ନାନ କରି, ମୂଳ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଖାଇ ତପସ୍ୟା କଲେ। ସୂର୍ୟମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହାଯୋଗୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ଏକ କ୍ଷଣରେ ସେ ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ହରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦେହ, ଅର୍ଧ ପୁରୁଷ ଓ ଅର୍ଧ ନାରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ସେ ଲାଲ ଓଡ଼ଣା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗିତ, ଲାଲ ମାଳା ଓ ଲାଲ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।