ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଯିଏ ବିରକ୍ତି ଓ ସ୍ଵାଧୀନତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି, ଯିଏ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷରୁ ଦୂର, ନିର୍ମଳ ଓ ପରମ ସ୍ୱାମୀ, ସେହି ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ, କାରଣ ସେହି ପରମେଶ୍ୱର ନିଜେ ସମସ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷକ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଅମ୍ବୁଜନୟନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅନ୍ୟତମ ନାରାୟଣ, ଯେଉଁଠି ସୁଏଁ ଉଠି, ପୀତାମ୍ବର ଧାରଣ କରି, ଦାନବମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଭାବେ, ସେଉଁଠି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଓ କଥା କହିଲେ— “ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, କ’ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ ମୋ ପାଖରୁ ଚାହୁଁଛ? କ’ଣ କରିବାକୁ ମତେ ଆଦେଶ ଦେଉଛ?” ତେବେ ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏକ ଦାନବ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର କରୁଛି। ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷକ ହେବା ସ୍ୱରୂପ, ଏହି ଦାନବକୁ ବିନାଶ କରିବା ଆପଣଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।” ଏହିପରି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ସେ ପରମେଶ୍ୱର ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବର ବିନାଶ ପାଇଁ ନିଜେ ଏକ ପୁରୁଷ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ପୁରୁଷଙ୍କ ହାତରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଥିଲା। ଯେଉଁଠି ଗରୁଡ଼ ଧ୍ୱଜାଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ତୁମ ଶକ୍ତିରେ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଆସ।” ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ ପୁରୁଷ ବଡ଼ ଦାନବର ନଗରକୁ ଗଲେ। ଦେବତା, ଗରୁଡ଼ରେ ଚଢ଼ି, ବଡ଼ ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଦେଲେ। ଦାନବର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଭୟରେ ସେମାନେ ଏହି ଭୟାନକ ଶବ୍ଦ ଦେଖିଲେ ଓ ସୂଚନା ଦେଲେ— “ଏହି ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଛି, ହେ ଅମରତ୍ୱ ନାଶକ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଆମେ ଚିହ୍ନିଲୁ।” ତେବେ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଓ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ, ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ସଜ୍ଜ ହୋଇ ବାହାରିଲେ। ସେମାନେ ଏକ ପର୍ବତ ସମାନ ଦେହଧାରୀ, ଅନ୍ୟ ଏକ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ଦେବତା, ଦେବମାନଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ନାରାୟଣ, ଆମର ଶତ୍ରୁ।” ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ସହଜରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମୂଳ ଧ୍ୱଂସ କଲେ। ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ଅନୁହ୍ରାଦ, ସଂହ୍ରାଦ ଓ ହ୍ରାଦ— ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ବିନାଶ କରିଦେଲେ। ସଂହ୍ରାଦଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର— କୌମାର ଓ ଆଗ୍ନେୟ, ଏବଂ ହ୍ରାଦଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସଫଳ ହେଲେ। କେହି ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ, ବାସୁଦେବଙ୍କୁ କିଛି କ୍ଷତି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଧରି, ଉଠାଇ ଦୂରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଓ ଭୟଙ୍କର ରୂପେ ଗର୍ଜନ କଲେ। ପ୍ରଭୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ତାଙ୍କ ଛାତିରେ ଜୋର ଚାପ ଦେଲେ। ସେଠାରୁ ସେ ଯାଇ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଖବର ଦେଲେ। ଏବେ ପ୍ରଭୁ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ— ଅର୍ଧ ମଣିଷ ଓ ଅର୍ଧ ସିଂହ ରୂପରେ ଅଚାନକ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କଲେ। ଅନନ୍ତ ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ। ସେଇ ଅସୁର ନରସିଂହକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ପଠାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ମାୟାଦ୍ୱାରା ସେ ଓ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସାଥୀ ଧ୍ୱଂସ ହେଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, କିନ୍ତୁ ନରସିଂହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲେ। ସେ ପଶୁପତି ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଛାଡ଼ିଲେ ଓ ଗର୍ଜନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରଭୁ ଶୂଳିନ୍କୁ କିଛି କ୍ଷତି କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ତାପରେ ସେ ବାସୁଦେବ, ନିତ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ଭାବେ ମନେ କଲେ। ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବିରାଜିଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ଭାଇମାନେ ଅଟକାଇ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏହି ପୁରାତନ ପୁରୁଷ, ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭୁ, ମହାଯୋଗୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସାର। ସେ ପ୍ରାକୃତିକ ଅବ୍ୟୟ ପୁରୁଷ, ମୂଳ ପ୍ରକୃତି, ଅବିନାଶୀ। ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଜର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କର। କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ ଭାବେ କହିଲେ— ‘କାଳ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମ ଗୃହକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହି ଏକମାତ୍ର ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।