ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ଧ୍ବଂସକାରୀ, ସମୟର ଦେହୀ ଏହି ପରମେଶ୍ୱର, ଏକମାତ୍ର ସାକ୍ଷୀ ଓ ପ୍ରଭା ମୟ ଶକ୍ତି ରୂପେ ବିରାଜିତ। ସେହି ପରମେଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି ସମୟର ମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ଶଙ୍କର ରୂପଧାରୀ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବ ଆଦିତ୍ୟ, ଯାଙ୍କ ଗଳା କଳୁଷିତ ଓ ଦେହ ଅଗ୍ନି ସମାନ ରକ୍ତିମ, ସେହି ପ୍ରଭୁ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ରୁଦ୍ର ରୂପେ ବିରାଜିତ ଓ ତିନି ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ସମସ୍ତେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବିବା ଉଚିତ, କାରଣ ରବି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ସହାୟତା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ କଥାକୁ 'ତଥାସ୍ତୁ' ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରଣା କରିଲେ। ପରେ, ହଜାର-ହଜାର ଓ ଶତ-ଶତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ନିନ୍ଦା କରିଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁହଁ ହରାଇ, ସେମାନେ ଦକ୍ଷଙ୍କ କଥାକୁ ଗୌରବ କଲେ। ନାରାୟଣ ହରି ବ୍ୟତୀତ, କେହି ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଏକ କ୍ଷଣରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଯିବା ଦେଖାଗଲା। ଏହି ଦେବତା, ଜଗତର ରକ୍ଷକ, ସ୍ୱୟଂ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଋଷି ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଏପରି କିଛି କରିଥିବା ଲୋକ ଅପରାଧରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ନିର୍ମିତ ଦଣ୍ଡ ତୁରନ୍ତ ଓ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପଡ଼ିଥାଏ। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ବିଶ୍ୱପୂଜିତ ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରାଯାଇଥିଲା। ଅସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଦିବ୍ୟ ମାର୍ଗକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। କଳିଯୁଗର ଭୟାନକ ଦୁଃଖ ଓ ଦୋଷରେ ପୀଡ଼ିତ ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ନିଜ ଭକ୍ତମାନେ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହୃଷୀକେଶ ନିର୍ବିକାର ହେଇଯିବେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ମନ କୁ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁ ପଶୁପତି ଭାବି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଜଣା ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ ଏହିପରି କହିଲେ— “ହେ ଶଙ୍କର, ତୁମର ଗୁଣ ଓ ମୋ ଗୁଣକୁ ନିନ୍ଦା କରାଯାଇଛି। ଏହି ଦ୍ରୁତ ଏକ ଦାନ ଦିଅ—ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କର।" ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ, ସେ ହଠାତ୍ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ରୁଦ୍ର ହଜାର ହସ୍ତ ଧାରଣ କରି, କେହି ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ, ସଂହାରକାଳୀନ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ। ସେ ଦଣ୍ଡ ଧରି, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରି, ଧନୁର୍ବାଣ ଧାରଣ କରି, ଭସ୍ମରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲେ। ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତ, ହାତ ଜୋଡି ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। "ହେ ଗଣନାୟକ, ଦକ୍ଷ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରରେ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି, ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିଛନ୍ତି।" ବିରଭଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ ହେଲା। ସେ ତାଙ୍କ ସହ ନାନ୍ଦୀ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଗଣମାନେ ବେରି ଚଲିଗଲେ। ଯେଉଁମାନେ ସେମାନେ ସହାୟତା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ରୋମଜା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। କାଳାଗ୍ନି-ରୁଦ୍ର ସମ, ସେମାନେ ଦଶ ଦିଗରେ ଘଂଘଣା ଧ୍ୱନି କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଗଣପତିଙ୍କୁ ଘେରି ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ଗଲେ। ସେଉଁଠି ଦକ୍ଷଙ୍କ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ବୀଣା, ବାଂଶୀ, ଏବଂ ବେଦ ମନ୍ତ୍ରର ଧ୍ୱନି ଗଞ୍ଜି ଉଠିଥିଲା। ସେଠାରେ ବିରଭଦ୍ର ହସ୍ତେ ହସି, ମୃଦୁ ଭାବରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଆପଣ ଅଂଶ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ଅଂଶ ଆପଣ ଚାହିଁବେ, ଦିଅ।" ସେ ଆହ୍ୱାନ କଲେ—"ସେଉଁଠି ଯାହା ଆଦେଶ ଦେବେ, ଆମେ ତାହା କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।" ଦେବତାମାନେ କହିଲେ—"ଏଠି ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଅଂଶ ନାହିଁ, ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର ନାହିଁ।