ସୃଷ୍ଟିର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣା, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତିନି କାଳରେ ବନ୍ଧା ଓ ପାପ ନଶ୍ଟ କରିଥାନ୍ତି, ଏହା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ପୂର୍ବ ଶତୃତାରୁ ଦକ୍ଷ ଭବଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ଏକ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ଋଷି ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଏକଠା ହେଇ ଆସିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଦଧିଚି ନାମକ ଏକ ଋଷି ପ୍ରାଚେତସଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“କାହିଁକି ଏହି ଦେବତା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଏବେ ଯଥାଯଥ ରୀତିରେ ପୂଜା କରାଯାଉନାହିଁ?” ପ୍ରାଚେତସ କହିଲେ, “ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଖରେ ପତ୍ନୀ ସହିତ ମନ୍ତ୍ର ନାହିଁ, ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଉନାହିଁ।” ସମସ୍ତ ଦେବତା ଶୁଣିଥିଲେ, ଦଧିଚି ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଶଙ୍କର ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ; ସେ ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ। ନଗ୍ନ, ଖପର ଧାରଣ କରିଥିବା, ବିକୃତ ଆକୃତି, ସେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା—ପୂଜାର ରୀତିରେ ଏହି ଆକୃତି ମିଳେନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସତ୍ତ୍ୱ ରୂପ ଶୁଭ ଶଙ୍କର ସମସ୍ତ ରୀତିରେ ପୂଜିତ। ସେ ଉତ୍ତମ ଦେବ, କାଳର ମୂର୍ତ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ନଶ୍ଟକାରୀ। ସେ ସାକ୍ଷୀ, ତୀବ୍ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାର ଅଧିକାରୀ, କାଳର ମୂର୍ତ୍ତି, ଶଙ୍କର ଆକୃତି। ଶୁଭ ଆଦିତ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ କଳା, ଦେହ ଲାଲ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିକାରୀକୁ ଦେଖ, ରୁଦ୍ର ଆକୃତି, ତିନି ବେଦ ରୂପ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବିବା ଉଚିତ, ରବି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ।” ଏହି କଥା ପରେ ତାଙ୍କ ସହାୟକମାନେ “ତଥାସ୍ତୁ” କହି ସମ୍ମତି ଦେଲେ। ପରେ ହଜାର ହଜାର ଭାବରେ ସେ ଅନେକ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହେଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ସମସ୍ତେ ଦକ୍ଷଙ୍କ କଥାକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ନାରାୟଣ ହରି ବ୍ୟତୀତ, ଦିବ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ କେହି ଦେଖିପାରିଲେନାହିଁ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ସେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବତା, ଜଗତର ରକ୍ଷକ, ସ୍ବୟଂ ଶରଣାଗତ ହେଲେ। ଶୁଭ ବିଷ୍ଣୁ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତୁ ଶତୃତା ରଖି ବିଳେ, ଏହି ପରିସ୍ଥିତି ଦେଖି, ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ବଡ ପାପ କରିଥାଏ, ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଦେବତାଙ୍କ ତାଲିକା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଶାସ୍ତି ତୁରନ୍ତ ଓ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ପଡ଼ିଥାଏ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରି ଏକଠା ହେଇଥିଲେ। ମହାଦେବ ଶଙ୍କର, ଯେଉଁଥିକି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପୂଜିତ, ନିନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ଅସତ୍ୟ ଶିକ୍ଷାକୁ ଧରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ମାର୍ଗକୁ ନିନ୍ଦା କରିଥିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର କଳି ଯୁଗରେ ଏଠି ପ୍ରବେଶ କରି, କଳିର ଗୁଣରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ନିଜ ଭକ୍ତମାନେ ଶରଣାଗତ ହେଲେ ବି, ହୃଷୀକେଶ ଅନାସକ୍ତ ହେଇଯିବେ। ପରେ ସେ ମନକୁ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ କରିଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦିଗରେ ଦେଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥ, ପଶୁପତିଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ସମଦ୍ରଷ୍ଟି ଅତି ଦେବତା କହିଲେ— “ହେ ଶଙ୍କର, ତୁମର ସ୍ଵଭାବକୁ ଓ ମୋର ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିନ୍ଦା କରିଛି; ଏକ ବର ଚାହେଁ—ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ କର। ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେ ହଠାତ୍ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ରୁଦ୍ର, ହଜାର ଭୁଜା, ଅପରାଜିତ, ଯୁଗାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ, ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରି, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି, ଧନୁ ଧାରଣ କରି, ଭସ୍ମରେ ଶୋଭିତ। ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତ, ସେ ଦେବତାଙ୍କ ନାଥଙ୍କ ପାଖକୁ ହାତ ଜୋଡି ଆସିଲେ। ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଗଣପତି, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରରେ ଯଜ୍ଞ କରି, ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିଛି।” ପରେ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ନଶ୍ଟ ହେଇଯାଇଥିଲା।