ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଋଷିମାନେ ଅଗ୍ନି ଆଦି ପବିତ୍ର କ୍ରିୟାବଳୀର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଜଣେ ମହାପୁରୁଷ ପଶୁପତିଙ୍କର ଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ ହେଲେ। ସେ ଶାନ୍ତ, ସଂଯମୀ ଏବଂ କ୍ରୋଧ ନିବାରଣ କରି, ସନ୍ନ୍ୟାସର ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିସ୍ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯିଏ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ ହେଇଥିଲେ। ସେ ସାଗରକନ୍ୟାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି, ଦଶ ପୁଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ନାରାୟଣଙ୍କର ଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିଲେ। ଏହି ପରିବାରରେ ଦକ୍ଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ବିବାଦ ହେବା ପରେ, ସେ ଶାପଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିସ୍ ଯେତେବେଳେ ଯଥାଯଥ ଉପାସନା ଦେଖିଲେ, ସେ ନିଜେ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ପୂଜା ଆଶା କରି, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଘରକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସହିତ ମିଶି, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଭାବରେ ନିନ୍ଦା କରିଥିଲେ। ସେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଦେଇ କହିଥିଲେ, "ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଆମର ଅଯୋଗ୍ୟ କନ୍ୟା; ଯେପରି ଆସିଥିଲ, ସେପରି ଯାଅ।" ଏହି ଅପମାନରେ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜକୁ ଦାହ କରିଦେଲେ। ପରେ, ସେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ହିମବତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ଭାବେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପରେ, ରୁଦ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: "ତୁମେ, ମନରେ ମୋହିତ, ନିଜ କନ୍ୟା ଉପରେ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେବା।" କାଳକ୍ରମେ, ସ୍ୱୟଂଭୂବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁଅ ଦକ୍ଷ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଦକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ବିବରଣୀ ଶୁଣିଲେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ, ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଭବ ବିଷୟରେ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଏ: "ସେ କ'ଣ କରିଥିଲେ? ସେହି ସମସ୍ତ ଜୀବସୃଷ୍ଟିର ବିସ୍ତୃତ କଥା, ଯାହା ତିନି କାଳରେ ବନ୍ଧା ଓ ପାପ ନାଶ କରେ, ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।" ପୂର୍ବ ଶତ୍ରୁତାବଶତଃ, ଦକ୍ଷ ଭବଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ଏକ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରଧାନ ଋଷିମାନେ ତାହାଁକୁ ଆସିଥିଲେ। ସେଠାରେ ଦଧୀଚି ନାମକ ଋଷି ପ୍ରଚେତସଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ଏହି ସମୟରେ ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ କ୍ରମରେ କାହିଁକି ପୂଜା କରାଯାଉନାହିଁ?" ଉତ୍ତର ମିଳିଲା: "ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଖରେ ମନ୍ତ୍ର ଓ ସହଧର୍ମିଣୀ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଉନାହିଁ।" ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି କଥା ଶୁଣିଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ମହାଋଷି ନିଜେ କହିଲେ: "ଶଙ୍କର ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜିତ, କିନ୍ତୁ ସେ ନଗ୍ନ, ଖପର ଧାରଣ କରି, ବିକୃତ ଦେହ ଓ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆତ୍ମା ଥିଲେ; ତେଣୁ ସେ ପୂଜାର ଯୋଗ୍ୟ ରୂପ ନୁହଁନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେ ସତ୍ତ୍ୱସ୍ୱରୂପ ଭାଗ୍ୟବାନ୍, ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାରେ ପୂଜିତ। ସେ କାଳସ୍ୱରୂପ ପରମେଶ୍ୱର, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଏକମାତ୍ର ସଂହାରକ। ସେ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ତିବ୍ର ତେଜସ୍ୱୀ, କାଳର ଅବତାର ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ରୂପ। ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ଆଦିତ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେଇ ପ୍ରଭୁ; ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ କଳୁଷିତ, ଦେହ ଅଗ୍ନିସ୍ମୟ। ଏହି ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଦେଖ, ଯିଏ ତିନି ବେଦର ମୂର୍ତ୍ତି ରୂପେ ରୁଦ୍ର। ସମସ୍ତେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ବୁଝିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, କାରଣ ରବି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ।" ଏହି କଥାରେ ସହଯୋଗୀମାନେ "ତଥାସ୍ତୁ" କହି ସମ୍ମତି ଦେଲେ। ତଥାପି, ହଜାର-ହଜାର ଲୋକ ପୁନଃପୁନଃ ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବାରେ ଲାଗିଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇ, ସେମାନେ ଦକ୍ଷଙ୍କ କଥାକୁ ଗୃହଣ କରିଲେ। ନାରାୟଣ ହରି ଛାଡ଼ି, ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେନି। ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।