कूर्मपुराणम्

प्राकृतः प्रतिसर्गो ऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकैः

निसर्गातून होणाऱ्या या पुन्हा निर्माणाबद्दल काळाचा विचार करणाऱ्यांनी सांगितले आहे.

प्रलयः प्रतिसर्गो ऽयं कालचिन्तापरैर्द्विजैः

काळाचा विचार करणाऱ्या द्विजांनी या विलय आणि पुन्हा निर्माणाला 'प्रलय' असे म्हटले आहे.

नैमित्तिकमिदानीं वः कथयिष्ये समासतः

आता मी तुम्हाला संक्षिप्तपणे नैमित्तिक विलय सांगतो.

स्वात्मसंस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रतिपेदे प्रजापतिः

प्रजापतीने आपल्या स्वतःच्या स्वरूपात स्थित असलेल्या जीवांची निर्मिती करायचे ठरवले.

भूतक्षयकरी घोरा सर्वभूतक्षयङ्करी

जीवांचा नाश करणारी ती भयंकर शक्ती सर्व सृष्टीचा अंत घडवते.

तानि चाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च

सर्वप्रथम ती जीविते विलीन होतात आणि पृथ्वीच्या अवस्थेत जातात.

असह्यरश्मिर्भवति पिबन्नम्भो गभस्तिभिः

सूर्याच्या किरणांनी पाणी शोषून घेणारा सूर्य असह्य तेजस्वी होतो.

तेनाहारेण ता दीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्त्युत

त्या ग्रहणामुळे ते तेजस्वी सूर्य सात होतात.

चतुर्लोकमिदं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तथा

ते ज्वालामय सूर्य चारही लोकांचा दाह करतात.

दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः

सात सूर्य युगाच्या शेवटीच्या अग्नीचे ताप प्रकट करतात.

खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम्

आकाश झाकून, ते पृथ्वीला जाळत राहतात.

साद्रिनद्यर्णवद्वीपा निस्नेहा समपद्यत

पर्वत, नद्या, समुद्र आणि द्वीपांसह पृथ्वी सगळी कोरडी होते.

अधश्चोर्ध्वं च लग्नाभिस्तिर्यक् चैव समावृतम्

खाली, वर आणि आजूबाजूला त्या किरणांनी सगळीकडे वेढले जाते.

एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत

एकरूप झाल्यावर त्या सर्वांची ज्वाळा एकच होते.

चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्यात्मतेजसा

आपल्या आतल्या तेजाने हे चतुर्लोक पूर्णपणे भस्म होते.

निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठा प्रकाशते

झाडे आणि गवत नसलेली पृथ्वी कूर्माच्या पाठीसारखी दिसते.

सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते पुनः

त्या ज्वाळांनी सर्व काही पुन्हा पूर्णपणे धगधगतं.

ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च

मग ती सर्व वस्तू विरघळून पुन्हा पृथ्वीच्या अवस्थेत येतात.

तान् सर्वान् भस्मसात् कृत्वा सप्तात्मा पावकः प्रभुः

सात रूपांचा प्रभू अग्नी सर्वांना राख करून उरतो.

पिबन्नपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन्

ज्वलंत अग्नी पृथ्वीवर स्थिर राहून पाणी शोषून घेतो.

लोकान् दहति दीप्तात्मा रुद्रतेजोविजॄम्भितः

रुद्राच्या तेजाने प्रकट झालेला तो तेजस्वी अग्नी लोकांना जाळतो.

अधस्तात् पृथिवीं दग्ध्वा दिवमूर्ध्वं दहिष्यति

खालील पृथ्वी जाळून तो वरच्या दिवाला देखील जाळतो.

उत्तिष्ठन्ति शिखास्तस्य वह्नेः संवर्तकस्य तु

त्या संहारक अग्नीच्या ज्वाळा वर उचलतात.

तदा दहत्यसौ दीप्तः कालरुद्रप्रचोदितः

त्या वेळी काळरुद्राच्या प्रेरणेने तो प्रज्वलित अग्नी सर्व जाळतो.

दहेदशेषं कालाग्निः कालो विश्वतनुः स्वयम्

काळाग्नी, म्हणजेच विश्वरूप काळ, सर्व काही उरलेसुरले न जाळतो.

अयोगुडनिभं सर्वं तदा चैकं प्रकाशते

त्या वेळी सर्व काही लोखंडाच्या गुठळीसारखे एकसारखे दिसते.

उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः

त्या वेळी आकाशात भयंकर संहारक ढग निर्माण होतात.

धूम्रवर्णास्तथा केचित् केचित् पीताः पयोधराः

काही ढग धुरकट रंगाचे, काही पिवळ्या रंगाचे असतात.

शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यञ्जननिभाः परे

काही शंख किंवा कुंदासारखे, तर काही शुद्ध काजळासारखे दिसतात.