कूर्मपुराणम्

द्विजातेः परमो धर्मो वर्तनानि निबोधत

द्विजांचा श्रेष्ठ धर्म आणि त्यांची उपजीविका कशी असावी, ते आता ऐका.

कुसीदकृषिवाणिज्यं प्रकुर्वोतास्वयङ्कृतम्

सावकारी, शेती आणि व्यापार हे स्वतःने करू नयेत.

आपत्कल्पो ह्यं ज्ञेयः पूर्वोक्तो मुख्य इष्यते

हे सगळे केवळ आपत्तीच्या काळात करावेत; आधी सांगितलेलेच मुख्य मानावेत.

कष्टा पापीयसी वृत्तिः कुसीदं तद् विवर्जयेत्

सावकारी ही कठीण आणि पापी उपजीविका आहे; म्हणून ती टाळावी.

तस्मात् क्षात्रेण वर्तेत वर्तनेनापदि द्विजः

म्हणून द्विजाने केवळ आपत्तीच्या वेळी क्षत्रियांची उपजीविका घ्यावी.

न कथञ्चन कुर्वोत ब्राह्मणः कर्म कर्षणम्

ब्राह्मणाने कधीही स्वतः नांगरणीचे काम करू नये.

ते तृप्तास्तस्य तं दोषं शमयन्ति न संशयः

जे संतुष्ट असतात, ते त्याचा दोष दूर करतात—याबद्दल शंका नाही.

त्रिंशद्भागं ब्राह्मणानां कृषिं कुर्वन् न दुष्यति

ब्राह्मणांसाठी केवळ तीसावा भाग शेती केली, तर पाप लागत नाही.

कृषीवलो न दोषेण युज्यते नात्र संशयः

शेती करणाऱ्याला दोष लागत नाही—यात काहीच शंका नाही.

विद्याशिल्पादयस्त्वन्ये बहवो वृत्तिहेतवः

विद्या, हस्तकला आणि इतर अनेक उपजीविका आहेत.

शिलोञ्छे तस्य कथिते द्वे वृत्ती परमर्षिभिः

महर्षींनी सांगितलेल्या दोन उपजीविका म्हणजे शिल आणि उंचन—या आहेत.

अयाचितं स्यादमृतं मृतं भेक्षं तु याचितम्

विनंती न करता मिळालेलं अन्न म्हणजे अमृतासारखं असतं; मागून मिळालेलं अन्न मात्र जणू काही मृत आहे.

त्र्यहैहिको वापि भवेदश्वस्तनिक एव च

तीन दिवसांसाठी असो किंवा फक्त दुसऱ्या दिवसासाठी असो.

श्रेयान् परः परो ज्ञेयो धर्मतो लोकजित्तमः

जो धर्माने इतरांपेक्षा श्रेष्ठ असतो, तोच खऱ्या अर्थाने जग जिंकणाऱ्यांमध्ये सर्वोत्तम मानावा.

द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रेण जीवति

दोनांनी एकाचा निर्वाह होतो; पण चौथा मात्र ब्रह्मसत्राने जगतो.

इष्टीः पार्वायणान्तीयाः केवला निर्वपेत् सदा

प्रत्येक अर्धवर्षाच्या शेवटी नेहमी शुद्ध होम करावा.

अजिह्मामशठां शुद्धां जीवेद् ब्राह्मणजीविकाम्

सरळ, कपट नसलेली आणि शुद्ध अशी ब्राह्मणाची उपजीविका स्वीकारून जगावं.

याचयेद् वा शुचिं दान्तं न तृप्येत स्वयं ततः

किंवा शुद्ध आणि संयमी व्यक्तीकडून भीक मागावी, पण त्यातून स्वतः तृप्त होऊ नये.

देवान् पितृंश्च विधिना शुनां योनिं व्रजत्यसौ

देव आणि पितरांची विधिपूर्वक पूजा केल्याने, मनुष्य कुत्र्यांच्या गर्भात जन्म घेत नाही.

धर्माविरुद्धः कामः स्याद् ब्राह्मणानां तु नेतरः

धर्माला विरोध न करणारी इच्छा ब्राह्मणांसाठी योग्य आहे; अन्यथा नाही.

तस्मादर्थं समासाद्य दद्याद् वै जुहुयाद् यजेत्

म्हणून, संपत्ती मिळवून द्यावी, होम करावा आणि यज्ञ करावा.

ब्रह्मणाभिहितं पूर्वमृषीणां ब्रह्मवादिनाम्

हे पूर्वी ब्रह्मदेवांनी ब्रह्मज्ञान सांगणाऱ्या ऋषींना सांगितलं होतं.

दानमित्यभिनिर्दिष्टं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

त्याला 'दान' असं म्हटलं जातं, जे भोग आणि मुक्ती दोन्ही फळं देतं.

तद् वै वित्तमहं मन्ये शेषं कस्यापि रक्षति

माझ्या मते तेच खऱ्या अर्थाने मोठं धन आहे; बाकीचं कुणाचंतरी रक्षण करतं.

चतुर्थं विमलं प्रोक्तं सर्वदानोत्तमोत्तमम्

चौथं, जे शुद्ध आहे, ते सर्व दानांमध्ये श्रेष्ठ मानलं जातं.

अनुद्दिश्य फलं तस्माद् ब्राह्मणाय तु नित्यकम्

म्हणून, कुठलाही फळाचा विचार न करता ब्राह्मणाला नेहमी दान द्यावं.

नैमित्तिकं तदुद्दिष्टं दानं सद्भिरनुष्ठितम्

विशिष्ट कारणासाठी दिलेलं दान सज्जन लोकांनी आचरावं.

दानं तत् काम्यमाख्यातमृषिभिर्धर्मचिन्तकैः

कोणत्यातरी इच्छेसाठी दिलेलं दान, धर्माचा विचार करणाऱ्या ऋषींनी सांगितलं आहे.

चेतसा धर्मयुक्तेन दानं तद् विमलं शिवम्

धर्माशी जोडलेल्या मनाने दिलेलं दान शुद्ध आणि मंगल असतं.