कूर्मपुराणम्

स एव द्विविधः प्रोक्तः सगर्भो ऽगर्भ एव च

ही क्रिया दोन प्रकारची सांगितली आहे—एक म्हणजे श्वास रोखून, आणि दुसरी श्वास न रोखता.

मध्यमः प्राणसंरोधः षट्त्रिंशन्मात्रिकोत्तमः

मध्यम श्वाससंयम हा सर्वांत उत्तम मानला जातो, तो छत्तीस मापांचा असतो.

मन्दमध्यममुख्यानामानन्दादुत्तमोत्तमः

मंद, मध्यम आणि मुख्य या प्रकारांत, आनंदातून जो सर्वोत्तम प्रकार निर्माण होतो तोच खरा श्रेष्ठ आहे.

एतद् वै योगिनामुक्तं प्राणायामस्य लक्षणम्

योग्यांसाठी श्वासावर नियंत्रण ठेवण्याची हीच खुण सांगितली आहे.

त्रिर्जपेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते

श्वास रोखून, जो तीनदा मंत्राचा जप करतो, त्याला प्राणायाम म्हणतात.

प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु योगिभिर्यतमानसैः

हे सर्व शास्त्रांमध्ये, प्रयत्न करणाऱ्या योग्यांनी सांगितले आहे.

साम्येन संस्थितिर्या सा कुम्भकः परिगीयते

जी समत्वाची स्थिती प्राप्त होते, तिलाच कुम्भक म्हणतात.

निग्रहः प्रोच्यते सद्भिः प्रत्याहारस्तु सत्तमाः

संयम असे ज्ञानी लोक सांगतात, आणि श्रेष्ठ लोक त्याला इंद्रियांचे वळवणे म्हणतात.

एवमादिषु देशेषु धारणा चित्तबन्धनम्

अशा ठिकाणी, मन एकाग्र करणे म्हणजेच धारणा होय.

वृत्त्यन्तरैरसंसृष्टा तद्ध्यानं सूरयो विदुः

जेव्हा मनाच्या इतर वृत्तींशी ते मिसळत नाही, तेव्हा ते ध्यान असे ज्ञानी लोक ओळखतात.

प्रत्ययो ह्यर्थमात्रेण योगसाधनमुत्तमम्

फक्त एका विषयावर स्थिर झालेली जाणीव हेच योगाचे श्रेष्ठ साधन आहे.

ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिरभिधीयते

बारा वेळा ध्यान केल्यावर जी अवस्था येते, तिलाच समाधी म्हणतात.

साधनानां च सर्वेषामेतत्साधनमुत्तमम्

सर्व साधनांमध्ये हेच श्रेष्ठ साधन आहे.

समासीतात्मनः पद्ममेतदासनमुत्तमम्

आपण स्थिर बसून, पद्मासन हेच आत्म्यासाठी श्रेष्ठ आसन मानले जाते.

आसीतार्धासनमिदं योगसाधनमुत्तमम्

ही अर्धवट बसण्याची स्थिती योगसाधनेसाठी सर्वोत्तम आहे.

समासीतात्मनः प्रोक्तमासनं स्वस्तिकं परम्

स्थिर बसून, स्वस्तिकासन हेच श्रेष्ठ आसन सांगितले आहे.

अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा

अग्नीजवळ, पाण्यात किंवा कोरड्या पानांच्या ढिगावर साधना करत असताना—

सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये

गोंगाट असलेल्या, भीती वाटणाऱ्या किंवा अनेक देवळे किंवा वारुळं असलेल्या ठिकाणी साधना करू नये.

नाचरेद् देहबाधे वा दौर्मनस्यादिसंभवे

शरीराला त्रास होत असेल किंवा मनात खिन्नता वगैरे निर्माण झाली असेल, तर साधना करू नये.

नद्यास्तीरे पुण्यदेशे देवतायतने तथा

नदीच्या काठी, पवित्र जागी किंवा देवाच्या मंदिरात—

युञ्जीत योगी सततमात्मानं मत्परायणः

जो माझ्यावर पूर्ण श्रद्धा ठेवतो, अशा योग्याने नेहमी स्वतःला योगामध्ये एकरूप करावे.

गुरुं चैवाथ मां योगी युञ्जीत सुसमाहितः

योग्याने एकाग्र मनाने गुरूशी आणि माझ्याशी एकरूप व्हावे.

नासिकाग्रे समां दृष्टिमीषदुन्मीलितेक्षणः

नाकाच्या टोकावर नजर स्थिर ठेवून, डोळे किंचित उघडे ठेवावेत.

स्वात्मन्यवस्थितं देवं चिन्तयेत् परमेश्वरम्

स्वतःच्या अंतर्यामध्ये वास करणाऱ्या परमेश्वराचा ध्यान करावे.

धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम्

धर्माच्या मुळातून उगवलेला तेजस्वी ज्ञानाचा दांडा मनात धरावा.

चिन्तयेत् परमं कोशं कर्णिकायां हिरण्मयम्

कमळाच्या मध्यभागी असलेल्या सुवर्णमय श्रेष्ठ कोषाचा ध्यान करावे.

ओङ्कारवाच्यमव्यक्तं रश्मिजालसमाकुलम्

ओंकाराने व्यक्त होणारे, पण प्रत्यक्ष न दिसणारे, किरणांच्या जाळ्याने व्यापलेले तत्त्व मनात धरावे.

तस्मिन् ज्योतिषि विन्यस्यस्वात्मानं तदभेदतः

त्या प्रकाशात स्वतःला पूर्णपणे एकरूप करावे.

तदात्मा सर्वगो भूत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्

मग स्वतः सर्वत्र व्यापून, कोणत्याही गोष्टीचा विचार करू नये.