कूर्मपुराणम्

शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम्

शरीराचे कष्ट सहन करणे, हेच तप श्रेष्ठ आहे असे तपस्वी म्हणतात.

सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते

स्वाध्याय म्हणजे मन शुद्ध करणारा अभ्यास, असे ते सांगतात.

उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः

वेदार्थ जाणणारे पुढील पुढील श्रेष्ठता सांगतात.

स्वाध्यायो वाचिकः प्रोक्त उपांशोरथ लक्षणम्

स्वाध्याय म्हणजे मोठ्याने म्हणणे, तसेच हळू आवाजात म्हणणे हेही त्याचे लक्षण आहे.

उपांशुरेष निर्दिष्टः साहस्रो वाचिकाज्जपः

हा हळू आवाजात जप सांगितला आहे; तो मोठ्याने म्हणण्यापेक्षा हजारपट श्रेष्ठ आहे.

चिन्तनं सर्वशब्दानां मानसं तं जपं विदुः

सर्व शब्दांचे मनात चिंतन करणे, ह्यालाच मानसिक जप म्हणतात.

या धीस्तामृषयः प्राहुः संतोषं सुखलक्षणम्

मनाची स्थिरता आणि आनंद, ह्यालाच संतोष असे ऋषी म्हणतात.

मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं मनःशुद्धिरथान्तरम्

मृत्तिका आणि पाण्याने बाह्य शुद्धी होते, आणि मनाची शुद्धी म्हणजे अंतःशुद्धी.

सुनिश्चला शिवे भक्तिरेतदीश्वरपूजनम्

शिवावर अढळ भक्ती ठेवणे, हेच ईश्वरपूजन आहे.

प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तन्निरोधनम्

श्वास हा आपल्या शरीरात उत्पन्न होणारा वारा आहे; त्याचे नियंत्रण करणे म्हणजेच संयम होय.

स एव द्विविधः प्रोक्तः सगर्भो ऽगर्भ एव च

ही क्रिया दोन प्रकारची सांगितली आहे—एक म्हणजे श्वास रोखून, आणि दुसरी श्वास न रोखता.

मध्यमः प्राणसंरोधः षट्त्रिंशन्मात्रिकोत्तमः

मध्यम श्वाससंयम हा सर्वांत उत्तम मानला जातो, तो छत्तीस मापांचा असतो.

मन्दमध्यममुख्यानामानन्दादुत्तमोत्तमः

मंद, मध्यम आणि मुख्य या प्रकारांत, आनंदातून जो सर्वोत्तम प्रकार निर्माण होतो तोच खरा श्रेष्ठ आहे.

एतद् वै योगिनामुक्तं प्राणायामस्य लक्षणम्

योग्यांसाठी श्वासावर नियंत्रण ठेवण्याची हीच खुण सांगितली आहे.

त्रिर्जपेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते

श्वास रोखून, जो तीनदा मंत्राचा जप करतो, त्याला प्राणायाम म्हणतात.

प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु योगिभिर्यतमानसैः

हे सर्व शास्त्रांमध्ये, प्रयत्न करणाऱ्या योग्यांनी सांगितले आहे.

साम्येन संस्थितिर्या सा कुम्भकः परिगीयते

जी समत्वाची स्थिती प्राप्त होते, तिलाच कुम्भक म्हणतात.

निग्रहः प्रोच्यते सद्भिः प्रत्याहारस्तु सत्तमाः

संयम असे ज्ञानी लोक सांगतात, आणि श्रेष्ठ लोक त्याला इंद्रियांचे वळवणे म्हणतात.

एवमादिषु देशेषु धारणा चित्तबन्धनम्

अशा ठिकाणी, मन एकाग्र करणे म्हणजेच धारणा होय.

वृत्त्यन्तरैरसंसृष्टा तद्ध्यानं सूरयो विदुः

जेव्हा मनाच्या इतर वृत्तींशी ते मिसळत नाही, तेव्हा ते ध्यान असे ज्ञानी लोक ओळखतात.

प्रत्ययो ह्यर्थमात्रेण योगसाधनमुत्तमम्

फक्त एका विषयावर स्थिर झालेली जाणीव हेच योगाचे श्रेष्ठ साधन आहे.

ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिरभिधीयते

बारा वेळा ध्यान केल्यावर जी अवस्था येते, तिलाच समाधी म्हणतात.

साधनानां च सर्वेषामेतत्साधनमुत्तमम्

सर्व साधनांमध्ये हेच श्रेष्ठ साधन आहे.

समासीतात्मनः पद्ममेतदासनमुत्तमम्

आपण स्थिर बसून, पद्मासन हेच आत्म्यासाठी श्रेष्ठ आसन मानले जाते.

आसीतार्धासनमिदं योगसाधनमुत्तमम्

ही अर्धवट बसण्याची स्थिती योगसाधनेसाठी सर्वोत्तम आहे.

समासीतात्मनः प्रोक्तमासनं स्वस्तिकं परम्

स्थिर बसून, स्वस्तिकासन हेच श्रेष्ठ आसन सांगितले आहे.

अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा

अग्नीजवळ, पाण्यात किंवा कोरड्या पानांच्या ढिगावर साधना करत असताना—

सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये

गोंगाट असलेल्या, भीती वाटणाऱ्या किंवा अनेक देवळे किंवा वारुळं असलेल्या ठिकाणी साधना करू नये.

नाचरेद् देहबाधे वा दौर्मनस्यादिसंभवे

शरीराला त्रास होत असेल किंवा मनात खिन्नता वगैरे निर्माण झाली असेल, तर साधना करू नये.