कूर्मपुराणम्

समाधिश्च मुनिश्रेष्ठा यमो नियम आसनम्

मुनीश्रेष्ठा, समाधी, यम, नियम आणि आसन —

तत्साधनान्यष्टधा तु युष्माकं कथितानि तु

त्या साधनेसाठी आठ प्रकारची साधने मी तुम्हाला सांगितली आहेत.

यमाः संक्षेपतः प्रोक्ताश्चित्तशुद्धिप्रदा नृणाम्

यम म्हणजे मन शुद्ध करणारे नियम, ते थोडक्यात सांगितले आहेत.

अक्लेशजननं प्रोक्तं त्वहिंसा परमर्षिभिः

जे इतरांना त्रास देत नाही, तीच अहिंसा श्रेष्ठ ऋषींनी सांगितली आहे.

विधिना या भवेद्धिंसा त्वहिंसैव प्रकीर्तिता

नियमाप्रमाणे जी हिंसा होते, तिलाच अहिंसा असे म्हटले आहे.

यथार्थकथनाचारः सत्यं प्रोक्तं द्विजातिभिः

खरे बोलणे आणि वर्तन करणे, हेच सत्य द्विजांनी सांगितले आहे.

स्तेयं तस्यानाचरणादस्तेयं धर्मसाधनम्

चोरी न करणे, म्हणजे धर्माची साधना करणे.

सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते

सर्वत्र मैथुनाचा त्याग करणे, ह्यालाच ब्रह्मचर्य म्हणतात.

अपरिग्रह इत्याहुस्तं प्रयत्नेन पालयेत्

ज्याला अपरिग्रह म्हणतात, ते काळजीपूर्वक पाळावे.

समासान्नियमाः प्रोक्ता योगसिद्धिप्रदायिनः

नियम थोडक्यात सांगितले आहेत; ते योगसिद्धी देणारे आहेत.

शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम्

शरीराचे कष्ट सहन करणे, हेच तप श्रेष्ठ आहे असे तपस्वी म्हणतात.

सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते

स्वाध्याय म्हणजे मन शुद्ध करणारा अभ्यास, असे ते सांगतात.

उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः

वेदार्थ जाणणारे पुढील पुढील श्रेष्ठता सांगतात.

स्वाध्यायो वाचिकः प्रोक्त उपांशोरथ लक्षणम्

स्वाध्याय म्हणजे मोठ्याने म्हणणे, तसेच हळू आवाजात म्हणणे हेही त्याचे लक्षण आहे.

उपांशुरेष निर्दिष्टः साहस्रो वाचिकाज्जपः

हा हळू आवाजात जप सांगितला आहे; तो मोठ्याने म्हणण्यापेक्षा हजारपट श्रेष्ठ आहे.

चिन्तनं सर्वशब्दानां मानसं तं जपं विदुः

सर्व शब्दांचे मनात चिंतन करणे, ह्यालाच मानसिक जप म्हणतात.

या धीस्तामृषयः प्राहुः संतोषं सुखलक्षणम्

मनाची स्थिरता आणि आनंद, ह्यालाच संतोष असे ऋषी म्हणतात.

मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं मनःशुद्धिरथान्तरम्

मृत्तिका आणि पाण्याने बाह्य शुद्धी होते, आणि मनाची शुद्धी म्हणजे अंतःशुद्धी.

सुनिश्चला शिवे भक्तिरेतदीश्वरपूजनम्

शिवावर अढळ भक्ती ठेवणे, हेच ईश्वरपूजन आहे.

प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तन्निरोधनम्

श्वास हा आपल्या शरीरात उत्पन्न होणारा वारा आहे; त्याचे नियंत्रण करणे म्हणजेच संयम होय.

स एव द्विविधः प्रोक्तः सगर्भो ऽगर्भ एव च

ही क्रिया दोन प्रकारची सांगितली आहे—एक म्हणजे श्वास रोखून, आणि दुसरी श्वास न रोखता.

मध्यमः प्राणसंरोधः षट्त्रिंशन्मात्रिकोत्तमः

मध्यम श्वाससंयम हा सर्वांत उत्तम मानला जातो, तो छत्तीस मापांचा असतो.

मन्दमध्यममुख्यानामानन्दादुत्तमोत्तमः

मंद, मध्यम आणि मुख्य या प्रकारांत, आनंदातून जो सर्वोत्तम प्रकार निर्माण होतो तोच खरा श्रेष्ठ आहे.

एतद् वै योगिनामुक्तं प्राणायामस्य लक्षणम्

योग्यांसाठी श्वासावर नियंत्रण ठेवण्याची हीच खुण सांगितली आहे.

त्रिर्जपेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते

श्वास रोखून, जो तीनदा मंत्राचा जप करतो, त्याला प्राणायाम म्हणतात.

प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु योगिभिर्यतमानसैः

हे सर्व शास्त्रांमध्ये, प्रयत्न करणाऱ्या योग्यांनी सांगितले आहे.

साम्येन संस्थितिर्या सा कुम्भकः परिगीयते

जी समत्वाची स्थिती प्राप्त होते, तिलाच कुम्भक म्हणतात.

निग्रहः प्रोच्यते सद्भिः प्रत्याहारस्तु सत्तमाः

संयम असे ज्ञानी लोक सांगतात, आणि श्रेष्ठ लोक त्याला इंद्रियांचे वळवणे म्हणतात.

एवमादिषु देशेषु धारणा चित्तबन्धनम्

अशा ठिकाणी, मन एकाग्र करणे म्हणजेच धारणा होय.