कूर्मपुराणम्

प्राकृतः प्रलयो ज्ञेयो यावद् विश्वसमुद्भवः

‘प्राकृत’ म्हणता येईल असा संहार, विश्वाच्या उत्पत्तीपर्यंत टिकून राहतो.

अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिर्ह्युपचारतः

त्या अवस्थेला ना दिवस असतो, ना रात्रीचेही केवळ नाव असते.

सर्वभूतमयो ऽव्यक्तो ह्यन्तर्यामीश्वरः परः

सर्व जीवांत व्यापून असलेले, अप्रकट असलेले, तोच अंतर्याम्य आणि परमेश्वर आहे.

क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः

परमेश्वराने आपल्या श्रेष्ठ योगाने त्या अवस्थेला हलवले.

अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्

तो योगमूर्ती धारण करून, हालचालीसाठी त्या अवस्थेत प्रवेश करतो.

स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः

तो संकुचन आणि विस्तार यांद्वारे प्रधान अवस्थेतच राहिला.

प्रादुरासीन्महद् बीजं प्रधानपुरुषात्मकम्

त्यातून प्रधान आणि पुरुष यांचे स्वरूप असलेले महद्बीज उत्पन्न झाले.

प्रज्ञाधृतिः स्मृतिः संविदेतस्मादिति तत् स्मृतम्

त्यातूनच बुद्धी, धैर्य, स्मरणशक्ती आणि चेतना निर्माण झाली असे मानले जाते.

त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महतः संबभूव ह

महत्तत्त्वातून हा त्रिविध अहंकार उत्पन्न झाला.

आत्मा च पुद्गलो जीवो यतः सर्वाः प्रवृत्तयः

त्याच्यापासून आत्मा, पुरुष आणि जीव निर्माण झाले, ज्यांच्यापासून सर्व क्रिया सुरू होतात.

इन्द्रियाणि तथा देवाः सर्वं तस्यात्मजं जगत्

इंद्रिये, देवता आणि हे सर्व जग त्याचीच संतती आहे.

येनासौ जायते कर्ता भूतादींश्चानुपश्यति

ज्याच्यामुळे हा जन्म घेतो, कृती करतो आणि भूतांची व त्यांची उत्पत्ती जाणतो.

तैजसानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश

इंद्रिये तेजस्वी स्वरूपाची आहेत, आणि दहा देवता शुद्ध स्वरूपाच्या आहेत असे मानले जाते.

भूततन्मात्रसर्गो ऽयं भूतादेरभवन् प्रजाः

हीच सूक्ष्म तत्त्वांची सृष्टी आहे; भूततत्त्वांपासून सर्व प्राणी उत्पन्न झाले.

आकाशं शुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम्

त्यापासून शून्य आणि ध्वनीचे लक्षण असलेले आकाश उत्पन्न झाले.

वायुरुत्पद्यते तस्मात् तस्य स्पर्शो गुणो मतः

त्यापासून वायू उत्पन्न झाला, ज्याचा गुण स्पर्श मानला जातो.

ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते

वायूपासून तेज निर्माण झाले, ज्याला रूपाचा गुण आहे असे सांगितले जाते.

संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि तु

त्यातून पाणी निर्माण झाले, जे चवीचे आधार आहेत.

संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः

त्यातून समूह तयार झाला; त्याचा गुण म्हणजे सुवास आहे असे मानले जाते.

द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्

त्यापुढे, दोन गुण असलेला वारा — म्हणजेच शब्द आणि स्पर्श — उत्पन्न झाला.

त्रिगुणः स्यात् ततो वह्निः स शब्दस्पर्शरूपवान्

नंतर, तीन गुण असलेली अग्नी — म्हणजेच शब्द, स्पर्श आणि रूप — प्रकट झाली.

तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः

त्यापासून चार गुण असलेले, चवीचे स्वरूप असलेले पाणी समजावे.

तसमात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शब्द्यते

त्यापासून पाच गुण असलेली, स्थूल आणि पंचमहाभूतांमध्ये मुख्य असलेली पृथ्वी निर्माण झाली.

परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम्

एकमेकांत मिसळून, ही तत्त्वे एकमेकांना आधार देतात.

नाशक्नुवन् प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः

पूर्णपणे एकत्र न आल्यास, ही तत्त्वे सृष्टी निर्माण करू शकत नाहीत.

महादादयो विशेषान्ता ह्मण्डमुत्पादयन्ति ते

महत्त्वाच्या तत्त्वांपासून विशिष्ट तत्त्वांपर्यंत, त्यांनी विश्वाचे अंड निर्माण केले.

विशेषेभ्यो ऽण्डमभवद् बृहत् तदुदकेशयम्

त्या विशिष्ट तत्त्वांपासून विशाल असे अंड निर्माण झाले, जे पाण्यात ठेवले होते.

प्राकृते ऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः

त्या आद्य अंडात, क्षेत्रज्ञ — ज्याला ब्रह्मा म्हणतात — प्रकट झाला.

आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत

तोच सर्व सृष्टीचा आदिकर्ता ब्रह्मा प्रथम प्रकट झाला.