कूर्मपुराणम्

सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षमात्रे प्रिकाशते

त्यापासून एक लक्ष योजन अंतरावर सप्तर्षींचा मंडळ दिसतो.

तत्र धर्मः स भगवान् विष्णुर्नारायणः स्थितः

तेथे धर्म, म्हणजेच भगवान विष्णू नारायण, स्थिर आहेत.

त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः

त्या मंडळाचा विस्तार मोजल्यावर तीन पट आहे.

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात् प्रसर्पति

त्या दोघांमध्ये स्वरभानू तितक्याच मापाने खाली फिरतो.

स्वर्भानोस्तु वृहत् स्थानं तृतीयं यत् तमोमयम्

स्वरभानूचे मोठे स्थान, तिसरे, ते पूर्णपणे अंधाराने भरलेले आहे असे सांगितले जाते.

भार्गवात् पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः

भार्गवाच्या खाली, पाऊलभर अंतरावर, बृहस्पती आहेत असे ओळखावे.

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः

मंडळाचा विस्तार आणि मंडळ यांच्या तुलनेत, बुध देखील पाऊलभर अंतराने खाली आहे.

बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलात् तथा

बुधाच्या मापाने, ती अंतरं आणि मंडळे सुद्धा तशीच समान आहेत.

शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

पाचशे, चारशे, तीनशे आणि दोनशे योजनांची मापे आहेत.

योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

अर्ध्या योजनांची मापेही आहेत; त्याहून लहान काहीच ज्ञात नाही.

सौरो ऽङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः

शनी, अंगिरस आणि वक्र हे मंदगतीने फिरणारे ग्रह आहेत.

सूर्यः सौमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

सूर्य, चंद्र, बुध आणि भार्गव हे वेगाने फिरतात.

तदा सर्वग्रहाणां स सूर्यो ऽधस्तात् प्रसर्पति

त्या वेळी सर्व ग्रहांमध्ये सूर्य खाली फिरतो.

नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति

संपूर्ण नक्षत्रमंडळ चंद्राच्या वर फिरते.

वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्रादूर्ध्वं बृहस्पतिः

वक्र हा भार्गवाच्या वर आहे आणि वक्राच्या वर बृहस्पती आहेत.

ऋषीणां चैव सप्तानान्ध्रु वश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः

सप्तर्षी आणि ध्रुव यांच्या वर तो स्थिर आहे.

ईषादण्डस्तथैव स्याद् द्विगुणो द्विजसत्तमाः

काठी थोडीशी वाकडी असून तिचे माप दोनपट आहे, हे द्विजश्रेष्ठ.

योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्

त्या रथाचा अक्ष एक योजन लांब आहे आणि तिथेच चाक बसवले आहे.

संवत्सरमेय कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्

तेथे संपूर्ण काळाचं चाक, म्हणजे एक वर्ष, स्थिर आहे.

पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य द्विजोत्तमाः

द्विजश्रेष्ठांनो, त्या रथाची एकूण लांबी आणखी पाच-साडे योजन आहे.

ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धेन ध्रुवाधारे रथस्य तु

रथाच्या ध्रुवावर असलेला अक्ष त्या लांबीपेक्षा अर्धा युगाने कमी आहे.

हयाश्च सप्त छन्दांसि तन्नामानि निबोधत

त्या सात घोड्यांना छंद म्हणतात, त्यांची नावे ऐका.

अनष्टुप् त्रिष्टुबित्युक्ताश्छन्दांसि हरयो हरेः

अनुष्टुप् आणि त्रिष्टुप् हे छंद हरिचे घोडे म्हणून ओळखले जातात.

दक्षिणे न यमस्याथ वरुणस्य तु पश्चिमे

दक्षिणेला यमाचे राज्य आहे आणि पश्चिमेला वरुणाचे आहे.

अमरावती संयमनी सुखा चैव विभा क्रमात्

क्रमाने अमरावती, संयमनी, सुखा आणि विभा ही त्यांची नगरे आहेत.

ज्योतिषां चक्रमादाय देवदेवः प्रजापतिः

देवतांचा देव, प्रजापती, तेजस्वी ग्रहांचे चाक उचलतो.

सप्तद्वीपेषु विप्रेन्द्रा निशामध्यस्य संमुखम्

ब्रह्मणश्रेष्ठांनो, रात्रीच्या मध्यभागी तो सातही द्वीपांच्या समोर असतो.

अशेषासु दिशास्वेव तथैव विदिशासु च

तो सर्व दिशांना आणि उपदिशांनाही तसाच सामोरा असतो.

करोत्यहस्तथा रात्रिं विमुञ्चन् मेदिनीं द्विजाः

तो दिवस आणि रात्र निर्माण करतो, पृथ्वीला धरून आणि सोडून, हे द्विजांनो.