कूर्मपुराणम्

त्रैलोक्यस्यास्य मानं वो न शक्यं विस्तरेण तु

ही तीनही जगांची पूर्ण व्याप्ती तुम्हाला विस्ताराने सांगता येणार नाही.

जनस्तपश्च सत्यं च लोकास्त्वण्डोद्भवा मताः

जनलोक, तपोलोक आणि सत्यलोक हे अंडातून उत्पन्न झालेले मानले जातात.

तावद् भूर्लोक आख्यातः पुराणे द्विजपुङ्गवाः

आत्तापर्यंत भूरलोक पुराणात सांगितला आहे, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.

भुवर्लोको ऽपि तावान्स्यान्मण्डलाद् भास्करस्य तु

भुवर्लोकसुद्धा सूर्याच्या मंडलाएवढाच आहे.

स्वर्लोकः स समाख्यातस्तत्र वायोस्तु नेमयः

स्वर्लोकही तसाच सांगितला आहे; तिथे वायूचे आरे आहेत.

संवहो विवहश्चाथ तदूर्ध्वं स्यात् परावहः

तिथे संवह आणि विवह हे आहेत, आणि त्यापुढे परावह आहे.

भूमेर्योजनलक्षे तु भानोर्वै मण्डलं स्थितम्

पृथ्वीपासून एक लाख योजनांवर सूर्याचे मंडल आहे.

नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं तल्लक्षेण प्रकाशते

त्याच अंतरावर संपूर्ण नक्षत्रमंडल प्रकाशते.

तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशनाः स्थितः

त्याच मापाच्या अंतरावर बुध आणि उशनासुद्धा स्थित आहेत.

लक्षद्वयेन भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः

पृथ्वीपासून दोन लक्ष योजन अंतरावर देवांचा पुरोहित उभा आहे.

सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षमात्रे प्रिकाशते

त्यापासून एक लक्ष योजन अंतरावर सप्तर्षींचा मंडळ दिसतो.

तत्र धर्मः स भगवान् विष्णुर्नारायणः स्थितः

तेथे धर्म, म्हणजेच भगवान विष्णू नारायण, स्थिर आहेत.

त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः

त्या मंडळाचा विस्तार मोजल्यावर तीन पट आहे.

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात् प्रसर्पति

त्या दोघांमध्ये स्वरभानू तितक्याच मापाने खाली फिरतो.

स्वर्भानोस्तु वृहत् स्थानं तृतीयं यत् तमोमयम्

स्वरभानूचे मोठे स्थान, तिसरे, ते पूर्णपणे अंधाराने भरलेले आहे असे सांगितले जाते.

भार्गवात् पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः

भार्गवाच्या खाली, पाऊलभर अंतरावर, बृहस्पती आहेत असे ओळखावे.

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः

मंडळाचा विस्तार आणि मंडळ यांच्या तुलनेत, बुध देखील पाऊलभर अंतराने खाली आहे.

बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलात् तथा

बुधाच्या मापाने, ती अंतरं आणि मंडळे सुद्धा तशीच समान आहेत.

शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

पाचशे, चारशे, तीनशे आणि दोनशे योजनांची मापे आहेत.

योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

अर्ध्या योजनांची मापेही आहेत; त्याहून लहान काहीच ज्ञात नाही.

सौरो ऽङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः

शनी, अंगिरस आणि वक्र हे मंदगतीने फिरणारे ग्रह आहेत.

सूर्यः सौमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

सूर्य, चंद्र, बुध आणि भार्गव हे वेगाने फिरतात.

तदा सर्वग्रहाणां स सूर्यो ऽधस्तात् प्रसर्पति

त्या वेळी सर्व ग्रहांमध्ये सूर्य खाली फिरतो.

नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति

संपूर्ण नक्षत्रमंडळ चंद्राच्या वर फिरते.

वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्रादूर्ध्वं बृहस्पतिः

वक्र हा भार्गवाच्या वर आहे आणि वक्राच्या वर बृहस्पती आहेत.

ऋषीणां चैव सप्तानान्ध्रु वश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः

सप्तर्षी आणि ध्रुव यांच्या वर तो स्थिर आहे.

ईषादण्डस्तथैव स्याद् द्विगुणो द्विजसत्तमाः

काठी थोडीशी वाकडी असून तिचे माप दोनपट आहे, हे द्विजश्रेष्ठ.

योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्

त्या रथाचा अक्ष एक योजन लांब आहे आणि तिथेच चाक बसवले आहे.

संवत्सरमेय कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्

तेथे संपूर्ण काळाचं चाक, म्हणजे एक वर्ष, स्थिर आहे.