कूर्मपुराणम्

न ह्येतत् समतिक्रम्य सिद्धिं विन्दति मानवः

हे मार्ग न पाळता, माणसाला सिद्धी मिळत नाही.

नमस्कृत्य हृषीकेशं पुनर्वचनमब्रुवन्

हृषीकेशाला वंदन करून, त्यांनी पुन्हा असे शब्द सांगितले.

इदानीं श्रोतुमिच्छामो यथा संभवते जगत्

आता आम्हाला हे ऐकायचे आहे की, जग कसे निर्माण होते.

नियन्ता कश्च सर्वेषां वदस्व पुरुषोत्तम

सर्वांचा नियंता कोण आहे, हे आम्हाला सांगा, हे पुरुषोत्तम.

प्राह गम्भीरया वाचा भूतानां प्रभवाप्ययौ

त्यांनी गंभीर आवाजात सर्व जीवांच्या उत्पत्ती आणि लय याबद्दल सांगितले.

अनन्तश्चाप्रमेयश्च नियन्ता विश्वतोमुखः

तो अनंत आहे, मोजता येणार नाही असा आहे, सर्वांचा नियंता आहे आणि सर्वदिशांनी पाहणारा आहे.

प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

जे तत्वज्ञानी प्रधान आणि प्रकृती असे म्हणतात, तेच खरे आहे.

अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्

ते कधीही जुने होत नाही, कायमचे आहे, नाश न होणारे आहे आणि नेहमी स्वतःच्या स्वरूपातच असते.

विग्रहः सर्वभूतानामात्मनाधिष्ठितं महत्

सर्व जीवांचे महान रूप आत्म्यातच स्थिर असते.

असांप्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत

सृष्टीच्या आरंभी, काळाच्या आधी, अप्रकट ब्रह्म प्रकट झाले.

प्राकृतः प्रलयो ज्ञेयो यावद् विश्वसमुद्भवः

‘प्राकृत’ म्हणता येईल असा संहार, विश्वाच्या उत्पत्तीपर्यंत टिकून राहतो.

अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिर्ह्युपचारतः

त्या अवस्थेला ना दिवस असतो, ना रात्रीचेही केवळ नाव असते.

सर्वभूतमयो ऽव्यक्तो ह्यन्तर्यामीश्वरः परः

सर्व जीवांत व्यापून असलेले, अप्रकट असलेले, तोच अंतर्याम्य आणि परमेश्वर आहे.

क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः

परमेश्वराने आपल्या श्रेष्ठ योगाने त्या अवस्थेला हलवले.

अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्

तो योगमूर्ती धारण करून, हालचालीसाठी त्या अवस्थेत प्रवेश करतो.

स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः

तो संकुचन आणि विस्तार यांद्वारे प्रधान अवस्थेतच राहिला.

प्रादुरासीन्महद् बीजं प्रधानपुरुषात्मकम्

त्यातून प्रधान आणि पुरुष यांचे स्वरूप असलेले महद्बीज उत्पन्न झाले.

प्रज्ञाधृतिः स्मृतिः संविदेतस्मादिति तत् स्मृतम्

त्यातूनच बुद्धी, धैर्य, स्मरणशक्ती आणि चेतना निर्माण झाली असे मानले जाते.

त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महतः संबभूव ह

महत्तत्त्वातून हा त्रिविध अहंकार उत्पन्न झाला.

आत्मा च पुद्गलो जीवो यतः सर्वाः प्रवृत्तयः

त्याच्यापासून आत्मा, पुरुष आणि जीव निर्माण झाले, ज्यांच्यापासून सर्व क्रिया सुरू होतात.

इन्द्रियाणि तथा देवाः सर्वं तस्यात्मजं जगत्

इंद्रिये, देवता आणि हे सर्व जग त्याचीच संतती आहे.

येनासौ जायते कर्ता भूतादींश्चानुपश्यति

ज्याच्यामुळे हा जन्म घेतो, कृती करतो आणि भूतांची व त्यांची उत्पत्ती जाणतो.

तैजसानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश

इंद्रिये तेजस्वी स्वरूपाची आहेत, आणि दहा देवता शुद्ध स्वरूपाच्या आहेत असे मानले जाते.

भूततन्मात्रसर्गो ऽयं भूतादेरभवन् प्रजाः

हीच सूक्ष्म तत्त्वांची सृष्टी आहे; भूततत्त्वांपासून सर्व प्राणी उत्पन्न झाले.

आकाशं शुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम्

त्यापासून शून्य आणि ध्वनीचे लक्षण असलेले आकाश उत्पन्न झाले.

वायुरुत्पद्यते तस्मात् तस्य स्पर्शो गुणो मतः

त्यापासून वायू उत्पन्न झाला, ज्याचा गुण स्पर्श मानला जातो.

ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते

वायूपासून तेज निर्माण झाले, ज्याला रूपाचा गुण आहे असे सांगितले जाते.

संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि तु

त्यातून पाणी निर्माण झाले, जे चवीचे आधार आहेत.

संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः

त्यातून समूह तयार झाला; त्याचा गुण म्हणजे सुवास आहे असे मानले जाते.