कूर्मपुराणम्

एवं साधनसाध्यत्वं चातुर्विध्ये प्रदर्शितम्

अशा प्रकारे चार प्रकारची साधनं आणि त्यांचे फळ सांगितली आहेत.

माहात्म्यं चानुतिष्ठेत स चानन्त्याय कल्पते

जो या महात्म्याचं पालन करतो, त्यालाही अनंत सुख मिळतं.

धर्मात् संजायते सर्वमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः

सर्व काही धर्मातूनच उत्पन्न होतं, असं वेदज्ञ लोक म्हणतात.

अनादिनिधना शक्तिः सैषा ब्राह्मी द्विजोत्तमाः

ही शक्ती अनादि आणि अनंत आहे, हीच ब्रह्मशक्ती आहे, हे द्विजश्रेष्ठांनो.

तस्माज्ज्ञानेन सहितं कर्मयोगं समाचरेत्

म्हणून ज्ञानासोबत कर्मयोग करावा.

ज्ञानपूर्वं निवृत्तं स्यात् प्रवृत्तं यदतो ऽन्यथा

ज्ञानाच्या आधी असलेलं म्हणजे निवृत्ती, अन्यथा ते प्रवृत्ती आहे.

तस्मान्निवृत्तं संसेव्यमन्यथा संसरेत् पुनः

म्हणून निवृत्तीचं आचरण करावं, नाहीतर पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो.

आर्जवं चानसूया च तीर्थानुसरणं तथा

सरळपणा, मत्सर नसणे आणि तीर्थयात्रा करणे,

देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः

देवतांची पूजा आणि विशेषतः ब्राह्मणांचा सन्मान,

सामासिकमिमं धर्मं चातुर्वर्ण्ये ऽब्रवीन्मनुः

मनूंनी सर्व चार वर्णांसाठी हा संक्षिप्त धर्म सांगितला आहे.

स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम्

युद्धात न पळणाऱ्या क्षत्रियांना इंद्रपद मिळतं.

गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचारेण वर्तताम्

सेवेत राहणाऱ्या शूद्रांना गंधर्वलोक मिळतो.

स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

त्यांच्यासाठी गुरूंकडे राहणाऱ्यांचं स्थान सांगितलं आहे.

प्राजापत्यं गृहस्थानां स्थानमुक्तं स्वयंभुवा

गृहस्थांसाठी प्रजापतीचं स्थान स्वयंभूंनी सांगितलं आहे.

हैरण्यगर्भं तत् स्थानं यस्मान्नावर्तते पुनः

हिरण्यगर्भाचं ते स्थान आहे, जिथून पुन्हा परत येणं नाही.

आनन्दमैश्वरं धाम सा काष्ठा सा परागतिः

आनंद आणि ऐश्वर्याचं धाम, तीच सर्वोच्च अवस्था आणि अंतिम गती आहे.

चत्वारो ह्याश्रमाः प्रोक्ता योगिनामेक उच्यते

चार आश्रम सांगितले आहेत, पण योग्यांसाठी एकच आश्रम मानला आहे.

य आस्ते निश्चलो योगी स संन्यासी न पञ्चमः

जो योगी स्थिर बसतो, तोच संन्यासी आहे; पाचवा कोणताही मार्ग नाही.

ब्रह्मचार्युपकुर्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः

जो ब्रह्मचर्याचं व्रत पाळतो, तो उपकुर्वाण किंवा नैष्ठिक असो, तो ब्रह्मस्वरूपातच मन लावतो.

उपकुर्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः

जो उपकुर्वाण आहे, त्याला तसंच ओळखावं; पण नैष्ठिक मरणापर्यंत आपलं व्रत पाळतो.

कुटुम्बभरणे यत्तः साधको ऽसौ गृही भवेत्

जो साधक आपल्या कुटुंबाचा सांभाळ करतो, त्याला गृहस्थ म्हणतात.

एकाकी यस्तु विचरेदुदासीनः स मौक्षिकः

जो एकटा, उदासीनपणे फिरतो, त्याला मुक्तीचा साधक म्हणतात.

स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसो मतः

जो वनात राहून स्वाध्यायात मग्न असतो, तो तपस्वी मानला जातो.

सांन्यासिकः स विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः

जो वानप्रस्थाश्रमात राहतो, त्याला संन्यासी म्हणून ओळखावं.

ज्ञानाय वर्तते भिक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः

जो भिक्षु ज्ञानासाठीच जगतो, त्याला श्रेष्ठ संन्यासी म्हणतात.

सम्यग् दर्शनसंपन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते

ज्याच्याकडे खरी दृष्टी आहे, त्याला योगी आणि भिक्षु असं म्हणतात.

कर्मसन्यासिनः केचित् त्रिविधाः परामेष्ठिकाः

काही कर्मत्याग करणारे तीन प्रकारचे असतात, त्यांना श्रेष्ठ संन्यासी म्हणतात.

तृतीयोत्याश्रमी प्रोक्ती योगमुत्तममास्थितः

जो श्रेष्ठ योगात स्थिर आहे, तो तिसऱ्या आणि शेवटच्या आश्रमात आहे असं सांगितलं जातं.

तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी

तिसऱ्या आश्रमात, श्रेष्ठ ध्यान हेच अंतिम मानलं जातं.