कूर्मपुराणम्

अध्यापनं चाध्ययनं षट् कर्माणि द्विजोत्तमाः

अध्यापन, अध्ययन आणि सहा कर्तव्ये, हे द्विजश्रेष्ठ—

दण्डो युद्धं क्षत्रियस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते

क्षत्रियांसाठी शिक्षा आणि युद्ध हे सांगितले आहे, तर वैश्यांसाठी शेती योग्य मानली आहे.

कारुकर्म तथाजीवः पाकयज्ञो ऽपि धर्मतः

कारागिरी, इतर उपजीविका आणि यज्ञासाठी अन्न शिजवणे हेही धर्माचे कर्तव्य आहे.

गृहस्थं च वनस्थं च भिक्षुकं ब्रह्मचारिणम्

गृहस्थ, वनवासी, भिक्षुक आणि ब्रह्मचर्य पालन करणारा विद्यार्थी—

गृहस्थस्य समासेन धर्मो ऽयं मुनिपुङ्गवाः

मुनिश्रेष्ठांनो, थोडक्यात सांगायचे तर, हे गृहस्थाचे कर्तव्य आहे.

संविभागो यथान्यायं धर्मो ऽयं वनवासिनाम्

वनवासासाठी योग्य वाटप आणि न्यायाने वाटणी करणे हे त्यांचे कर्तव्य आहे.

सम्यग्ज्ञानं च वैराग्यं धर्मो ऽयं भिक्षुके मतः

भिक्षुकासाठी खरी समज आणि वैराग्य हेच धर्म मानले गेले आहे.

सन्ध्याकर्माग्निकार्यं च धर्मो ऽयं ब्रह्मचारिणाम्

ब्रह्मचारीसाठी संध्याकाळची कृत्ये आणि अग्निसेवा हेच कर्तव्य आहे.

साधारणं ब्रह्मचर्यं प्रोवाच कमलोद्भवः

कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाने सर्वांसाठी ब्रह्मचर्य हे सामान्य कर्तव्य सांगितले.

पर्ववर्जं गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यमुदाहृतम्

गृहस्थासाठी सणावळी वगळता ब्रह्मचर्य पाळावे असे सांगितले आहे.

अकुर्वाणस्तु विप्रेन्द्रा भ्रूणहा तु प्रजायते

ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, जो हे पाळत नाही तो पुन्हा भ्रूणहत्यारा म्हणून जन्म घेतो.

गृहस्थस्य परो धर्मो देवताभ्यर्चनं तथा

गृहस्थाचे श्रेष्ठ कर्तव्य म्हणजे देवतांची भक्ती करणे.

देशान्तरगतो वाथ मृतपत्नीक एव वा

तो दुसऱ्या देशात गेला असो किंवा त्याची पत्नी मरण पावली असो,

अन्ये तमुपजीवन्ति तस्माच्छ्रेयान् गृहाश्रमी

इतर लोक त्याच्यावर अवलंबून असतात; म्हणून गृहस्थाश्रम श्रेष्ठ आहे.

तस्माद् गार्हस्थ्यमेवैकं विज्ञेयं धर्मसाधनम्

म्हणून गृहस्थाश्रमच धर्मसाधनेचे मुख्य साधन आहे असे समजावे.

सर्वलोकविरुद्धं च धर्ममप्याचरेन्न तु

सर्व लोकांना न पटणारा धर्मही आचरण करू नये.

धर्म एवापवर्गाय तस्माद् धर्मं समाश्रयेत्

फक्त धर्मच मोक्ष देतो; म्हणून धर्माचाच आश्रय घ्यावा.

सत्त्वं रजस्तमश्चेति तस्माद्धर्मं समाश्रयेत्

सत्त्व, रज आणि तम हे गुण असल्यामुळे धर्माचाच आश्रय घ्यावा.

जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः

ज्यांचे वर्तन नीच गुणांमध्ये असते, ते तामसिक लोक अधःपाताला जातात.

इह लोके सुखी भूत्वा प्रेत्यानन्त्याय कल्पते

या जगात सुखी होऊन, मृत्यूनंतर अनंत सुख मिळतं.

एवं साधनसाध्यत्वं चातुर्विध्ये प्रदर्शितम्

अशा प्रकारे चार प्रकारची साधनं आणि त्यांचे फळ सांगितली आहेत.

माहात्म्यं चानुतिष्ठेत स चानन्त्याय कल्पते

जो या महात्म्याचं पालन करतो, त्यालाही अनंत सुख मिळतं.

धर्मात् संजायते सर्वमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः

सर्व काही धर्मातूनच उत्पन्न होतं, असं वेदज्ञ लोक म्हणतात.

अनादिनिधना शक्तिः सैषा ब्राह्मी द्विजोत्तमाः

ही शक्ती अनादि आणि अनंत आहे, हीच ब्रह्मशक्ती आहे, हे द्विजश्रेष्ठांनो.

तस्माज्ज्ञानेन सहितं कर्मयोगं समाचरेत्

म्हणून ज्ञानासोबत कर्मयोग करावा.

ज्ञानपूर्वं निवृत्तं स्यात् प्रवृत्तं यदतो ऽन्यथा

ज्ञानाच्या आधी असलेलं म्हणजे निवृत्ती, अन्यथा ते प्रवृत्ती आहे.

तस्मान्निवृत्तं संसेव्यमन्यथा संसरेत् पुनः

म्हणून निवृत्तीचं आचरण करावं, नाहीतर पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो.

आर्जवं चानसूया च तीर्थानुसरणं तथा

सरळपणा, मत्सर नसणे आणि तीर्थयात्रा करणे,

देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः

देवतांची पूजा आणि विशेषतः ब्राह्मणांचा सन्मान,