कूर्मपुराणम्

ब्रह्मणः सहजं रूपं नित्यैषा शक्तिरव्यया

ही सनातन, नाश न होणारी शक्ती ब्रह्माचे सहज रूप आहे.

आदौ वेदमयी भूता यतः सर्वाः प्रवृत्तयः

सर्व प्रवृत्ती जिच्यापासून येतात, ती सुरुवातीला वेदमय झाली.

न तेषु रमते धीरः पाषण्डी तेन जायते

ज्ञानी माणसे त्यात रमण करत नाहीत; त्यामुळेच पाषंड निर्माण होतो.

स ज्ञेयः परमो धर्मो नान्यशास्त्रेषु संस्थितः

तोच परम धर्म जाणावा, तो इतर शास्त्रांत सांगितलेला नाही.

सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्यतमोनिष्ठाहिताः स्मृताः

मृत्यूनंतर ते सर्व निष्फळ ठरतात, अंधकार व अहिताकडे नेतात असे सांगितले आहे.

शुद्धान्तः करणाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा

ज्यांचे अंतःकरण शुद्ध आहे, जे नेहमी स्वतःच्या धर्मात रमलेले आहेत—

अधर्मो मुनिशार्दूलाः स्वधर्मप्रतिबन्धकः

हे मुनीश्रेष्ठ, जो स्वतःच्या धर्मात अडथळा आणतो तो अधर्म आहे.

रजोमात्रात्मिकास्तासां सिद्धयो ऽन्यास्तदाभवन्

त्यांच्या सिद्धी फक्त राजोगुणाच्या स्वरूपाच्या होत्या; इतर सिद्धी त्यातूनच निर्माण झाल्या.

ततस्तासां विभुर्ब्रह्मा कर्माजीवमकल्पयत्

मग सर्वव्यापी ब्रह्माने त्यांच्यासाठी कर्म आणि उपजीविका ठरवली.

भृग्वादयस्तद्वदनाच्छ्रुत्वा धर्मानथोचिरे

त्याच्या मुखातून धर्म ऐकून भृगु व इतरांनी मग धर्म सांगितले.

अध्यापनं चाध्ययनं षट् कर्माणि द्विजोत्तमाः

अध्यापन, अध्ययन आणि सहा कर्तव्ये, हे द्विजश्रेष्ठ—

दण्डो युद्धं क्षत्रियस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते

क्षत्रियांसाठी शिक्षा आणि युद्ध हे सांगितले आहे, तर वैश्यांसाठी शेती योग्य मानली आहे.

कारुकर्म तथाजीवः पाकयज्ञो ऽपि धर्मतः

कारागिरी, इतर उपजीविका आणि यज्ञासाठी अन्न शिजवणे हेही धर्माचे कर्तव्य आहे.

गृहस्थं च वनस्थं च भिक्षुकं ब्रह्मचारिणम्

गृहस्थ, वनवासी, भिक्षुक आणि ब्रह्मचर्य पालन करणारा विद्यार्थी—

गृहस्थस्य समासेन धर्मो ऽयं मुनिपुङ्गवाः

मुनिश्रेष्ठांनो, थोडक्यात सांगायचे तर, हे गृहस्थाचे कर्तव्य आहे.

संविभागो यथान्यायं धर्मो ऽयं वनवासिनाम्

वनवासासाठी योग्य वाटप आणि न्यायाने वाटणी करणे हे त्यांचे कर्तव्य आहे.

सम्यग्ज्ञानं च वैराग्यं धर्मो ऽयं भिक्षुके मतः

भिक्षुकासाठी खरी समज आणि वैराग्य हेच धर्म मानले गेले आहे.

सन्ध्याकर्माग्निकार्यं च धर्मो ऽयं ब्रह्मचारिणाम्

ब्रह्मचारीसाठी संध्याकाळची कृत्ये आणि अग्निसेवा हेच कर्तव्य आहे.

साधारणं ब्रह्मचर्यं प्रोवाच कमलोद्भवः

कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाने सर्वांसाठी ब्रह्मचर्य हे सामान्य कर्तव्य सांगितले.

पर्ववर्जं गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यमुदाहृतम्

गृहस्थासाठी सणावळी वगळता ब्रह्मचर्य पाळावे असे सांगितले आहे.

अकुर्वाणस्तु विप्रेन्द्रा भ्रूणहा तु प्रजायते

ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, जो हे पाळत नाही तो पुन्हा भ्रूणहत्यारा म्हणून जन्म घेतो.

गृहस्थस्य परो धर्मो देवताभ्यर्चनं तथा

गृहस्थाचे श्रेष्ठ कर्तव्य म्हणजे देवतांची भक्ती करणे.

देशान्तरगतो वाथ मृतपत्नीक एव वा

तो दुसऱ्या देशात गेला असो किंवा त्याची पत्नी मरण पावली असो,

अन्ये तमुपजीवन्ति तस्माच्छ्रेयान् गृहाश्रमी

इतर लोक त्याच्यावर अवलंबून असतात; म्हणून गृहस्थाश्रम श्रेष्ठ आहे.

तस्माद् गार्हस्थ्यमेवैकं विज्ञेयं धर्मसाधनम्

म्हणून गृहस्थाश्रमच धर्मसाधनेचे मुख्य साधन आहे असे समजावे.

सर्वलोकविरुद्धं च धर्ममप्याचरेन्न तु

सर्व लोकांना न पटणारा धर्मही आचरण करू नये.

धर्म एवापवर्गाय तस्माद् धर्मं समाश्रयेत्

फक्त धर्मच मोक्ष देतो; म्हणून धर्माचाच आश्रय घ्यावा.

सत्त्वं रजस्तमश्चेति तस्माद्धर्मं समाश्रयेत्

सत्त्व, रज आणि तम हे गुण असल्यामुळे धर्माचाच आश्रय घ्यावा.

जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः

ज्यांचे वर्तन नीच गुणांमध्ये असते, ते तामसिक लोक अधःपाताला जातात.