हंस, प्राण, मग कपिल—ही सर्व विश्वरूप, सनातन सत्ता आहे. आई, वडील, आणि महादेव—माझ्यापलीकडे काहीच अस्तित्वात नाही. जो आत्म्याचे ज्ञान प्राप्त करतो, तो अमरत्व प्राप्त करतो. आता मी तुला आद्य प्रकृतीविषयी थोडक्यात सांगतो. काळरूप अग्नी, सर्व काही राखात रूपांतरित करण्यासाठी उद्युक्त होतो आणि अखेरीस सर्वाचा अंत घडवतो. हा अग्नी संपूर्ण ब्रह्मांड—देव, दानव, माणसे—सर्व काही जाळून टाकतो. भीषण रूप धारण करून, तो सर्व लोकांचा संहार करतो. सात सप्तकांच्या रूपात, तो सर्व लोकांना भस्म करतो. तो सर्वभक्ष्य अग्नी देवतांच्या देहात टाकतो. एकमेव वेदवाणी, साक्षी म्हणून, शंभूंसोबत वास करते. आकाशमंडलात तो असंख्य सूर्य, चंद्र आणि इतरांनी भरून टाकतो. हजारो हात-पाय, हजारो किरणे असलेला, बलशाली भुजांचा तो आहे. त्रिशूल धारण केलेला, वाघाच्या कातडीचे वस्त्र परिधान केलेला, योगेश्वर्याने प्रतिष्ठित असा तो परमेश्वर आहे. तो परमेश्वर, देवीचे दर्शन घेत, तांडव नृत्य करतो. योगात स्थित होऊन, तो त्रिशूलधारीच्या देहात प्रवेश करतो. प्रकाशस्वरूप असलेला तो भगवंत, साऱ्या विश्वमंडलाला भस्म करतो. त्यातील सर्व गुणांसहित पृथ्वी पाण्यात विलीन होते. मग अग्नी, त्याचे गुण घेऊन, वायूमध्ये एकरूप होतो आणि नाहीसा होतो. त्याचप्रमाणे, आकाशही आपल्या गुणांसह आद्य तत्त्वात विलीन होते. शुद्ध सत्त्वगुणी देवतेही वैकारिक तत्त्वात विलीन होतात. त्रिविध अहंकार प्रलयकाळी महत्तत्त्वात विलीन होतो. अव्यक्त, जो जगाचा गर्भ आहे, तो सर्व काही एका अविनाशी तत्त्वात ओढून घेतो. आणि तो आद्य प्रकृती आणि परम पुरुष यांना वेगळे करतो. प्रलय स्वतःहून होत नाही; तो महेश्वराच्या इच्छेनेच घडतो. आद्य प्रकृती, जगाचा गर्भ, ही मायाशक्ती असून, ती चेतन नाही. ऋषी त्या महान, नानाविध साक्षी, सर्वांचा पितामह याचे स्तवन करतात. आद्य प्रकृतीपासून अंतिम विशेषापर्यंत रुद्र सर्व काही भस्म करतो—असे शास्त्र सांगते. इथेच शंकर अंतिम प्रलय घडवतो. जी शक्ती स्थापन करते आणि मोह निर्माण करते, तिला नारायण म्हणतात—असे शास्त्र सांगते. तो आद्य प्रकृतीपासून, पंचवीस तत्त्वांनी युक्त, सर्व सृष्टीची निर्मिती करतो. ब्रह्मा, विष्णु आणि ईश—या शक्ती भोग आणि मोक्ष यांचे फळ देतात. एकच अविनाशी तत्त्व आहे, जे आत्मा, प्रकृती आणि ईश्वर यांचे सार आहे. अमर देव, इंद्र, आदित्य आणि इतर यांची विविध यज्ञांनी पूजा केली जाते. आणि, त्यांच्या महानतेमुळे, एकच शक्ती निर्गुण म्हणून वर्णिली जाते. ती विविध देहांची निर्मिती करते आणि, आपल्या लीलायुक्त खेळाने, त्यांना पुन्हा आपल्यात विलीन करते. रुद्र सर्व इच्छांचा दाता आहे—हे वेदवचन आहे. देवतांना परमात्म्याच्या श्रेष्ठ शक्ती म्हणून स्मरले जाते. महेश्वर, त्रिशूलधारी, सर्व शक्तींचा मूर्तिमंत स्वरूप म्हणून गायला जातो. काहीजण इंद्राला श्रेष्ठ मानतात, काही विष्णूचे स्तवन करतात, तर काही ब्रह्माचे स्तुती करतात. परंतु, रुद्राच्या अनेक रूपांचेच वर्णन झाले आहे.