महेशाच्या आज्ञेच्या अधीन असलेले ज्ञानही त्याच्या नियंत्रणाखाली असते. या सर्व विश्वाची गती मीच घडवतो, आणि अखेरीस ते सर्व माझ्यातच विलीन होते. मीच सर्वोच्च आत्मा, सर्वोच्च ब्रह्म आहे—माझ्याशिवाय दुसरे काहीही ज्ञात नाही. हे जाणल्यावर जीव जन्म आणि संसाराच्या बंधनातून मुक्त होतो. ज्याला जाणून मनुष्य मुक्ती प्राप्त करतो आणि पुन्हा संसारात पडत नाही, तोच माझा सर्वोच्च, शाश्वत, आनंदमय आणि भेदरहित धाम आहे. मीच तो प्राचीन, अविनाशी प्रभु हरि, मायाचा धारक आहे. आदित्यांमध्ये मी विष्णू आहे; वसूंमध्ये मी पावक आहे. राजसिंहांमध्ये मी ऐरावत आहे; शस्त्रधारकांमध्ये मी राम आहे. शिल्पकारांमध्ये मी विश्वकर्मा आहे; अमरांच्या शत्रूंमध्ये मी प्रह्लाद आहे. वीरांमध्ये मी वीरभद्र आहे; सिद्धांमध्ये मी कपिल ऋषी आहे. शस्त्रांमध्ये मी वज्र आहे; व्रतांमध्ये मी सत्य आहे. जीवनाच्या सर्व आश्रमांमध्ये मी गृहस्थ आहे; प्रभूंमध्ये मी महाप्रभू आहे. यक्षांमध्ये मी कुबेर आहे; गणांच्या प्रमुखांमध्ये मी वीरक आहे. शक्तिमानांमध्ये मी वायू आहे; द्वीपांमध्ये मी पुष्कर आहे. वेदांमध्ये मी सामवेद आहे; यजुर्वेदातील ग्रंथांमध्ये मी शतरुद्र आहे. स्तोत्रांमध्ये मी पुरुषसूक्त आहे; सामगानांमध्ये ज्येष्ठ साम आहे. भूमीमध्ये मी ब्रह्मावर्त आहे; पवित्र क्षेत्रांमध्ये अविमुक्तक आहे. जीवांमध्ये मी आकाश आहे; प्राण्यांमध्ये मी मृत्यु आहे. मार्गांमध्ये मी मोक्ष आहे; श्रेष्ठांमध्ये मी सर्वोच्च प्रभू आहे. हे सर्व माझ्या तेजाचा प्रकट स्वरूप आहे. यामध्ये मीच प्रभू आहे—ज्ञानी ज्याला पशुपती म्हणून स्मरतात. वेदज्ञानी मला एकट्यालाच जीवांची मुक्ती देणारा मानतात. माझ्याशिवाय, सर्वोच्च आत्मा, अविनाशी जीवांचा प्रभू, दुसरे काही नाही. हे पशुपतीचे बंधन आहेत, आणि जीवांना बांधणाऱ्या क्लेश आहेत. ही आठ मूळ प्रकृती आहेत, तसेच त्यांच्या विविध रूपांतरणे आहेत. गुदद्वार, जननेंद्रिय, दोन हात, दोन पाय, आणि वाणी—हे दहा मानले जातात. हे ते तेवीस प्रकृतीचे मुख्य तत्त्व आहेत. आद्य, मध्यरहित आणि अंतहीन कारण—हेच जगाचे सर्वोच्च कारण आहे. या तत्त्वांच्या समत्व अवस्थेला अव्यक्त, आद्य प्रकृती म्हणतात. ज्ञानी जाणतात की गुणांमध्ये विविधता समजुतीच्या फरकामुळे निर्माण होते. माझ्यासाठी केलेली कर्मे बंधन किंवा मुक्ती यापैकी एकाकडे नेतात. हे बंधन, जे क्लेश म्हणून ओळखले जातात, आत्म्याला बांधणारे फेटर्स आहेत. मूळ प्रकृती, अव्यक्त, माझ्यातच स्थित आहे. महत्तत्त्वापासून सुरू होणारे विकार, हे देवांचा शाश्वत प्रभू याचेच आहेत. त्याला सर्वोच्च, आद्य पुरुष म्हणतात. याच्यामुळे जीव संसाराच्या भयावह समुद्रातून पार होतो. तोच एक, धन्य, एकमेव, सर्वोच्च प्रभू आहे. मूळ, ज्याला माया म्हणतात, त्याच्यापासून हे विश्व उत्पन्न झाले आहे. त्याच्यापासून सूक्ष्म तत्त्वे, महत्तत्त्वे आणि इंद्रिये जन्माला आली.