ज्यांना सत्याचा शोध आहे, ते या अंतर्यामी आत्म्याला 'जीव' असे म्हणतात. हा जीव म्हणजेच ज्ञानस्वरूप आहे आणि त्यासाठी मन हे एक साधन आहे. परंतु प्रकृतीशी संबंध आल्यामुळे, काळाच्या प्रभावाने विवेकाचा अभाव निर्माण झाला. या सृष्टीतील सर्वजण काळाच्या अधीन आहेत; कोणताही जीव काळावर नियंत्रण ठेवू शकत नाही. परमेश्वराला प्राण असेही म्हणतात—तो सर्वज्ञ, सर्वोच्च पुरुष आहे. मनापासून अहंकार उत्पन्न होतो आणि अहंकारापलीकडे महत्त्वाचा तत्त्व आहे. पुरुषापासूनच प्रभु प्रकट होतो, प्राण निर्माण होतो आणि त्याच्यापासून हे संपूर्ण जग उत्पन्न होते. माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ असे कोणतेही तत्त्व नाही; जो मला ओळखतो, तो मुक्त होतो. माझ्याशिवाय, जो अव्यक्त, आकाशस्वरूप, महेश्वर आहे, दुसरे काहीही नाही. हा प्रभु मायाधारी आहे, मायेतूनच बनलेला आहे आणि तो काळाशी एकरूप झाला आहे. हे सर्व अनंत आत्म्यानेच, वेदांच्या आज्ञेप्रमाणे, निश्चित केले आहे. देवतांचा देव ज्या महानतेमुळे हे जग चालते, ती केवळ श्रेष्ठ भक्तीनेच माणसाला जाणता येते. हे विश्व मला—सर्वांचा साक्षीदार—ओळखू शकत नाही, अगदी थोर ऋषी देखील नाहीत. तोच आत्मा, सृष्टीकर्ता, नियामक, काळ, अग्नि आणि सर्वदिशांनी व्यापलेला आहे. ब्रह्मा, मनु, इंद्र आणि इतर पराक्रमी लोक, ब्राह्मण विविध वेदिक यज्ञांनी अग्निची पूजा करतात. योगी प्रभूचे—सर्व प्राण्यांचे शासक, परमेश्वर—ध्यान करतात. मी सर्व देवांचा देह, सर्वांचा आत्मा, सर्वत्र वास करणारा आहे. जे भक्त माझी भक्तीने उपासना करतात, त्यांच्या समीप मी सदैव असतो. अशा भक्तांना मी परमानंद, परमपद देतो. जे भक्त काळाच्या प्रवाहात माझ्याशी एकरूप होतात, ते मुक्त होतात. प्रारंभापासूनच सांगितले आहे: माझा भक्त कधीच नष्ट होत नाही. जो भक्त त्याची भक्ती करतो, तो प्रत्यक्ष माझीच उपासना करतो. जो शिस्तबद्धपणे मला अर्पण करतो, तो माझ्यासाठी प्रिय भक्त असतो. सर्व वेद, जे आत्म्यापासून उत्पन्न झाले, मीच स्थापन केले आणि दिले. मी धर्मप्रियांचा रक्षक आणि वेदद्वेष्ट्यांचा संहार करणारा आहे. मीच संसाराचा कारण आहे, पण या संसाराने मला स्पर्श करता येत नाही. मी मायावान आहे; माझी अद्वितीय शक्ती म्हणजे माया, जिला संपूर्ण जग फसते. योग्यांच्या हृदयात वास करून, मी त्या मायेद्वारे भ्रमाचा नाश करतो. मी सर्व वस्तूंचा आधार आणि अमरत्वाचा कोष आहे. माझ्याच स्वरूपातून ब्रह्मा म्हणून प्रकट होऊन, मी स्वतःमध्येच स्थित असतो. मी नारायण होतो—अनंत, विश्वाचा स्वामी, सर्व सृष्टीमध्ये व्यापलेला. माझी तमसिक शक्ती 'काळ' म्हणून ओळखली जाते, तीच रुद्राचा रूप धारण करते. काही जण भक्तियोगाने, काही कर्मयोगाने मला प्राप्त होतात. पण जो मला ज्ञानाने, अखंड भावाने उपासतो, तोही नक्कीच मला प्राप्त होतो आणि पुन्हा जन्म घेत नाही. हे संपूर्ण विश्व माझ्यातच आहे; मीच या जगाला गती देतो. मी या जगाला प्रेरित करतो; जो हे जाणतो, तो अमर होतो. काळच प्रत्यक्ष भगवंत आहे, योगाचा महान अधिपती, जो स्वतः कृती करतो.