कूर्मपुराणम्

म्हणून, त्या श्रेष्ठ ऋषींसमोर तू स्वतःचे स्वरूप स्वतः उघड करावे, अशी विनंती करण्यात आली. योगसिद्धीचे अद्भुत प्रदर्शन करत, त्या ऋषींनी वृषध्वज असलेल्या महादेवाचे साक्षात् दर्शन केले. आपले कार्य पूर्ण केल्यावर, स्वतःचे खरे स्वरूप जाणावे, असा उपदेशही झाला. सर्व घडामोडी माझ्या (ईश्वराच्या) साक्षीने घडाव्यात आणि प्रभूने योग्य रीतीने संवाद साधावा, असेही स्पष्ट करण्यात आले. तेव्हा सनत्कुमार आणि इतर ऋषींनी स्वयं महेश्वराला प्रश्न विचारले. त्या वेळी आकाशातून एक विलक्षण, कल्पनेपलीकडचे, प्रभूच्या योग्यतेस साजेसं तेज निर्माण झालं. त्या तेजाने संपूर्ण विश्व उजळून निघालं आणि महेश्वराचा तेजस्वी प्रकाश सर्वत्र पसरला. त्या ऋषींनी त्या तेजस्वी, निर्मळ महेश्वराला सिंहासनावर विराजमान पाहिलं. त्यांनी शांत, अनुपम तेज असलेल्या, सर्वांसाठी अद्वितीय असलेल्या शिवाचे दर्शन घेतले. तो सर्व प्राण्यांचा स्वामी, त्या सिंहासनावर बसलेला दिसला. त्याच वेळी त्यांनी वासुदेवालाही तिथेच विराजमान पाहिलं. कमलनयन, म्हणजेच श्रीकृष्ण, त्यांच्या परमानंदयुक्त योगस्थितीत दिसले. सर्वांच्या मनात शांती निर्माण झाली आणि त्या प्रभूने सांगितलेलं ज्ञान सर्वांनी एकाग्रतेने ऐकलं. जे ज्ञान अगदी देवांनाही ज्ञात नाही, द्विजांनी कितीही प्रयत्न केले तरीही जे मिळत नाही, आणि ज्याचा ब्रह्मविद्या शिकवणाऱ्या प्राचीन आचार्यांनाही प्रत्यक्ष अनुभव येत नाही, ते गूढ ज्ञान मी आज तुम्हा भक्त, ब्रह्मज्ञानी ऋषींना सांगणार आहे. तोच अंतर्यामी, प्रत्यक्ष साक्षी, शुद्ध चैतन्य आणि अज्ञानरूपी अंधकाराच्या पलीकडचा आहे. तोच काळ आहे, अग्नी आहे, अव्यक्त आहे—संपूर्ण सृष्टीचा आधार आहे, असं शास्त्र सांगतं. तो मायाधारी, मायेला बांधून, विविध देहांची निर्मिती करतो. तो पृथ्वी नाही, पाणी नाही, अग्नी नाही, वायू नाही, आकाश नाही. त्याला रूप, रस, गंध नाही; मी कर्ता नाही, बोलणंही नाही. तो माया नाही, कर्मफळ नाही; तो प्रत्यक्ष शुद्ध चैतन्य आहे. विश्व आणि परमात्मा यांच्यात खऱ्या अर्थाने एकरूपता किंवा संबंध नाही. जग आणि जीव हेही वास्तवात वेगळेच आहेत. अशा अवस्थेत, शेकडो जन्म झाले तरीही त्याला मुक्ती मिळत नाही. तो अविनाशी आत्मा, अपरिवर्तनीय, दुःखरहित, आकाशासारखा आणि आनंदस्वरूप आहे. पण लोक अहंकार व कर्तृत्वभावामुळे या गुणांना चुकीने स्वतःला लावतात. तो अविनाशी, शुद्ध भोक्ता सर्वत्र आहे. अज्ञानामुळे ज्ञान वेगळ्या स्वरूपात दिसते आणि तेच प्रकृतीशी जुळून जाते. अहंकारामुळे विवेक होत नाही, म्हणून 'मी कर्ता आहे' असं वाटतं. ब्रह्मज्ञानी सांगतात की, आद्य प्रकृती हेच सर्व कार्याचं कारण आहे. प्रत्यक्ष ब्रह्म, अविनाशी आत्मा, हे लोक ओळखू शकत नाहीत. आसक्ती, द्वेष यांसारखी सर्व दोष भ्रांतिमुळेच उत्पन्न होतात. त्यांच्या शक्तीमुळेच सर्व प्राण्यांना विविध देह प्राप्त होतात. तो एकच असून, शक्तीमुळे विभागला गेला आहे—मात्र स्वतःच्या स्वरूपामुळे नव्हे, तर मायेमुळे. भिन्नता ही प्रकृतीच्या प्रगटीकरणामुळे दिसते आणि तिचं मूळ मायेच्या तत्त्वात आहे. जसं आत्मा अंतःकरणात उत्पन्न होणाऱ्या विचारांनी कलुषित होत नाही, तसंच इथेही आहे. जेव्हा सर्व उपाधींपासून मुक्त आणि शुद्ध होतो, तेव्हा आत्मा तसाच तेजस्वी दिसतो. अज्ञानामुळे, विकृत दृष्टी असलेले लोक फक्त बाह्य रूपच पाहतात. भ्रमित दृष्टी असलेले लोक वस्तूला केवळ त्याच्या बाह्य स्वरूपातच पाहतात. अशा प्रकारे, प्रभूने त्या श्रेष्ठ ऋषींना आत्मतत्त्वाचं, मायेचं आणि ज्ञानाचं गूढ, दिव्य आणि सूक्ष्म ज्ञान सांगितलं.