त्या दिव्य स्थानी जेव्हा कोणी पोहोचतो, तेव्हा त्याला दु:ख लागत नाही; तेथेच भगवान विष्णू आहेत आणि तेथेच शंकरही विराजमान आहेत. त्या स्थानाचे वर्णन माझ्या सामर्थ्याच्या पलीकडचे आहे—जणू काही प्रज्वलित ज्वाळांच्या माळांनी ते पूर्ण व्यापलेले आहे. तिथेच तेजस्वी हरि, मायापती, आपल्या मायेमध्ये विलीन होऊन निवांतपणे विराजमान आहेत. जे महान आत्मे पूर्णपणे जनार्दनाला शरण गेले आहेत, तेथेच ते पोहोचतात. त्या दिव्य स्थानी अग्नीने वेढलेले, पूज्य भगवान भव वास करतात. त्यांच्याभोवती असंख्य योगी, विविध जीव आणि रुद्रांची सेवा असते. हे सर्व भक्त, देवस्वरूप, शांत, तपस्वी आणि ब्रह्म बोलणारे आहेत. ब्रह्मसंपन्न झालेले हे योगी त्या रुद्रलोकाचे दर्शन घेतात, जसे की त्याचे वर्णन केले जाते. त्या दिव्य लोकांच्या खाली महातल व इतर पाताळलोक आहेत, हे द्विजजनांनो! हे विविध दिव्य राजप्रासाद आणि देवांचे निवासस्थानांनी सुशोभित आहेत. पाताळस्वर्गात एक महान राजा वास करतो. विटल आणि तल हे दोन्ही पाताळलोक शुभ्र वर्णाचे सांगितले गेले आहेत. रसातल हेही प्रसिद्ध आहे आणि इतरही तिथे येत असतात. तलातल हे सर्व प्रकारच्या वैभवांनी युक्त आहे. सुतल हे प्राचीन देव आणि इतर अनेकांनी परिपूर्ण आहे. तिथे महांतकासारखे महान सर्प, प्रह्मादासारखा दैत्य, बलाढ्य जम्भ, शूर हयग्रीव आणि इतरही भयंकर सर्प वास करतात. त्यामुळे हे पाताळलोक अनेक भयानक सर्पांनी आणि अन्य शक्तिशाली जीवांनी भरलेले आहे. तिथे दुष्टांना भीषण यातना भोगाव्या लागतात—त्यांची संख्या सांगता येणार नाही. काळाग्नि, रुद्र, योगात्मा, नरसिंह आणि माधव—हे सर्व त्या एकाच काळाग्निरूपात स्थित आहेत. अखेरीस, तो प्रचंड विषाच्या ज्वाळांनी प्रज्वलित होऊन, स्वतःच संपूर्ण जगाचा संहार करतो. काळरूप असलेली ती शांभवी मूर्तीच या विश्वाचा संहार करणारा काळ आहे. आता मी पृथ्वीच्या या जगाचे स्वरूप पुढे सांगतो. कुश, क्रौंच, शाक आणि पुष्कर हे सातवे द्वीप आहेत. प्रत्येक द्वीप एकमेकांपेक्षा मोठा आणि प्रत्येक समुद्र मागील समुद्रापेक्षा विशाल आहे. हे समुद्र दध्योद (दहीचा), क्षीरसागर (दुधाचा) आणि मधुर जलाचा समुद्र असे नावाने ओळखले जातात. हे सातही द्वीप, योजनेनुसार मोजले गेले आहेत. या सर्वांच्या मध्यभागी सुवर्णासारखा तेजस्वी मेरू पर्वत उभा आहे. तो पर्वत सोळा योजने खाली आणि बत्तीस योजने शिखरावर विस्तारलेला आहे. पृथ्वीच्या कमळाच्या आधारावर उभा असलेला हा मेरू पर्वत जणू कमळाचा गर्भ आहे. निळा, श्वेत आणि शृंगी हे पर्वत मेरूच्या उत्तरेस सीमा ठरले आहेत. हे प्रत्येक पर्वत दोन हजार योजने उंच आणि तितकेच रुंद आहेत. त्याचप्रमाणे, हे द्विजजनांनो, मेरूच्या दक्षिणेस हरिवर्ष आहे. जसे हे भरत, तसेच उत्तरेस कुरु आहेत. त्या सर्वांच्या मध्यभागी इलावृत आहे आणि त्याच्या मध्यभागी मेरू पर्वत उभा आहे. मेरूवर बांधलेली buttresses (आधाररचना) दहा हजार योजने उंच आहेत. पश्चिमेस विशाल विपुल पर्वत आहे आणि उत्तरेस सुपार्श्व पर्वत प्रसिद्ध आहे. महर्षींनो, जांबूद्वीपाचे 'जांबू' हे नाव कसे पडले, ते मी सांगतो. पृथ्वीला आधार देणाऱ्या पर्वतावर जांबू फळे पडतात आणि सर्वत्र सडतात—त्यामुळे या द्वीपाचे नाव 'जांबूद्वीप' पडले आहे.