യോഗം എന്ന മഹത്തായ മാർഗത്തിൽ, ഒരാൾ സ്ഥിരമായി, അർപ്പണബുദ്ധിയോടെ അഭ്യാസം നടത്തണം. ഈ യോഗത്തിലൂടെ, അദ്ദേഹം തന്റെ അത്മാവിനെ സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ളതായും, അതാണ് ഈശ്വരൻ തന്നെയെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നു. അപ്പോൾ മനസ്സിൽ ശാന്തമായ ജ്ഞാനം ഉദിക്കുന്നു; അതാണ് നേരിട്ട് നിർവാണലക്ഷ്യത്തിലേക്കുള്ള വഴി. യോഗജ്ഞാനത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടവർക്കു മഹാദേവൻ അനുഗ്രഹം നൽകുന്നു. ഞാൻ നിർദ്ദേശിച്ച യോഗം ഇവിടെ അഭ്യസിക്കുന്നവർ മഹേഷ്വരന്മാർ, മഹാന്മാർ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഇതിലുപരി മറ്റൊരു മഹായോഗം ഉണ്ട്—യോഗങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതമായത്. അതാണ് "അഭാവയോഗം" എന്നറിയപ്പെടുന്നത്, അതിലൂടെ തന്നെ തന്നെ വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്നു. ഈ മഹായോഗം, എന്നിൽ ഐക്യമായതായുള്ളത്, പരമേശ്വരനാണ്. മറ്റു യോഗങ്ങൾ ഇതിന്റെ പതിനാറിൽ ഒരുപങ്ക് പോലും തികയുന്നില്ല; യോഗങ്ങളിൽ അതാണ് പരമോന്നതം. ശ്രമിക്കുന്ന യോഗികൾ പോലും എന്നെ മാത്രം കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല. മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, സമാധി, നിയന്ത്രണം, നിയമങ്ങൾ, ആസനങ്ങൾ—ഇവയുടെ മാർഗങ്ങൾ എട്ടുവിധമായി ഞാൻ വിശദീകരിച്ചു. നിയന്ത്രണങ്ങൾ ചുരുക്കത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അവ മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധി നൽകുന്നു. പരമർഷികൾ പറയുന്നത് പ്രകാരം, മറ്റുള്ളവർക്കു ദുഃഖം വരുത്താത്തതായാണ് അഹിംസ. നിർദ്ദേശിച്ച രീതിയിൽ സംഭവിക്കുന്ന ഹിംസ തന്നെ അഹിംസയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. സത്യമാണ്, യഥാർത്ഥത്തിൽ ചിന്തയിലും വാക്കിലും അനുസരിച്ചുള്ള പെരുമാറ്റം. അസ്തേയമാണ്—മോഷ്ടിക്കാതിരിക്കുകയും, ധർമ്മപഥത്തിൽ നിലനിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്. ബ്രഹ്മചര്യമാണ്—സമസ്ത സ്ഥലങ്ങളിലും ലൈംഗികബന്ധം ഉപേക്ഷിക്കലാണ്. അപരിഗ്രഹം എന്നത്, സ്വത്തുക്കൾ സ്വീകരിക്കാതിരിക്കുക എന്നതാണ്; അതിനെ ശ്രദ്ധയോടെ പാലിക്കണം. നിയമങ്ങൾ ചുരുക്കത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവ യോഗസിദ്ധിക്ക് സഹായകരമാണ്. ശരീരതപസ്സാണ് തപസ്സുകളിൽ ഉത്തമം എന്ന് സന്യാസികൾ പറയുന്നു. മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധിക്ക് കഠിനമായ പഠനമാണ് മാർഗം. വേദാർത്ഥം അറിയുന്നവർ അനന്തരവിഭാഗങ്ങൾ പറയുന്നു. വായിൽ ഉച്ചരിക്കുന്നതാണ് പാരായണം; അതിന്റെ സ്വഭാവം മന്ദസ്മരണയുമാണ്. ഈ മന്ദസ്മരണ, ഉച്ചരിച്ച പാരായണത്തേക്കാൾ ആയിരംപട്ടു ഉന്നതമാണ്. മനസ്സിൽ ആവർത്തിക്കുന്നത് എല്ലാ വാക്കുകളുടെ ധ്യാനമാണ്. സന്തോഷം, അതായത് ആനന്ദസ്വഭാവമുള്ളത്, മനസ്സിന്റെ സ്ഥിരതയാണെന്ന് മുനികൾ പറയുന്നു. പുറംശുദ്ധി മണ്ണും വെള്ളവും ഉപയോഗിച്ചാണ്, ഉള്ളശുദ്ധി മനസ്സിലാണ്. ശിവനോടുള്ള അചഞ്ചലഭക്തിയാണ് ഈശ്വരാരാധന. ശരീരത്തിനകത്തുണ്ടാവുന്ന വായുവാണ് പ്രാണൻ; അതിന്റെ നിയന്ത്രണമാണ് പ്രാണായാമം. ഈ അഭ്യാസം രണ്ടുവിധമാണ്—കൂട്ടിയിടലോടെയും കൂടാതെയും. പ്രാണനിയന്ത്രണത്തിൽ മദ്ധ്യസ്ഥമായതാണു് ഏറ്റവും ഉത്തമം; അതിനെ മുപ്പത്താറ് ഗണത്തിൽ അളക്കുന്നു. മന്ദം, മദ്ധ്യമായത്, ഉന്നതമായത് എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന് തരം ഉണ്ട്; അതിൽ, ആനന്ദത്തിൽ നിന്നുള്ളത് ഏറ്റവും ഉന്നതമാണ്. ഇതാണ് യോഗികൾക്കുള്ള പ്രാണായാമത്തിന്റെ ലക്ഷണം. മൂന്നു പ്രാവശ്യം മന്ത്രം പ്രാണം പിടിച്ചുകൊണ്ടു ഉച്ചരിക്കുമ്പോൾ അതാണ് പ്രാണായാമം എന്ന് പറയുന്നു. ഈ പ്രയോഗം എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളിലും പരിശ്രമപൂർവം യോഗികൾ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ സമതാവസ്ഥയാണ് "കുംബക" എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. നിയന്ത്രണം എന്നത്, ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നതുപോലെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പിൻവലിക്കൽ തന്നെയാണ്. ഇങ്ങനെ ഈ സ്ഥാനങ്ങളിൽ മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കുന്നതാണ് ധാരണ. ഈ വിധത്തിൽ, യോഗത്തിന്റെ മാർഗവും അതിന്റെ ഘട്ടങ്ങളുമാണ് മഹർഷികൾ വിശേഷിപ്പിച്ചിരുന്നത്.