કૂર્મપુરાણમ્

જ્ઞાનં બ્રહ્મૈકવિષયં પરમાનન્દસિદ્ધિદમ્

બ્રહ્મને જ વિષય બનાવતું જ્ઞાન, પરમ આનંદ પ્રાપ્ત કરાવે છે.

કિં કરિષ્યામિ યોગેશ તન્મે વદ જગન્મય

હે યોગના સ્વામી, હું શું કરું? હે જગત્સ્વરૂપ, મને કહો.

ઉવાચ સસ્મિતં વાક્યમશેષજગતો હિતમ્

તે સ્મિત સાથે, સમગ્ર જગતના કલ્યાણ માટેના વચન બોલ્યા.

જ્ઞાનેન ભક્તિયોગેન પૂજનીયો ન ચાન્યથા

જ્ઞાન અને ભક્તિયોગથી જ પૂજા કરવી, બીજું કોઈ માર્ગ નથી.

પ્રવૃતિં ચાપિ મે જ્ઞાત્વા મોક્ષાર્થોશ્વરમર્ચયેત્

મારી પ્રવૃત્તિ જાણીને, મુક્તિ ઇચ્છનારએ ભગવાનની પૂજા કરવી.

અદ્વૈતં ભાવયાત્માનં દ્રક્ષ્યસે પરમેશ્વરમ્

આત્માને અદ્વૈતરૂપે વિચાર, તો પરમેશ્વરને જોઈ શકીશ.

અન્યા ચ ભાવના બ્રાહ્મી વિજ્ઞેયા સા ગુણાતિગા

બીજી એક બ્રાહ્મી ભાવના છે, જે ગુણોથી પર છે, એ જાણવી.

અશક્તઃ સંશ્રયેદાદ્યામિત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ

જો શક્તિ ન હોય, તો મૂળ ઉપાય અપનાવો; આ જ વૈદિક ઉપદેશ છે.

સમારાધય વિશ્વેશં તતો મોક્ષમવાપ્સ્યસિ

વિશ્વના સ્વામીની સંપૂર્ણ આરાધના કર, પછી મુક્તિ પ્રાપ્ત થશે.

કિં કાર્યં કારણં કસ્ત્વં પ્રવૃત્તિશ્ચાપિ કા તવ

શું પરિણામ છે, શું કારણ છે, તું કોણ છે અને તારી ક્રિયા શું છે?

નિત્યાનન્દં સ્વયઞ્જ્યોતિરક્ષરં તમસઃ પરમ્

શાશ્વત આનંદ, પોતે પ્રકાશમાન, અવિનાશી અને અંધકારથી પર છે.

કાર્યં જગદથાવ્યક્તં કારણં શુદ્ધમક્ષરમ્

પરિણામ એ જગત અને અવ્યક્ત છે, કારણ શુદ્ધ અને અક્ષર છે.

સર્ગસ્થિત્યન્તકર્તૃત્વં પ્રવૃત્તિર્મમ ગીયતે

મારી ક્રિયા સર્જન, પાલન અને વિલય કહેવાય છે.

તતસ્ત્વં કર્મયોગેન શાશ્વતં સમ્યગર્ચય

એથી તું કર્મયોગ દ્વારા શાશ્વતનું યોગ્ય રીતે પૂજન કર.

જ્ઞાનં ચ કીદૃશં દિવ્યં ભાવનાત્રયસંસ્થિતમ્

એવું દિવ્ય જ્ઞાન શું છે, જે ત્રિવિધ ભાવનામાં સ્થિર છે?

કાનિ તેષાં પ્રમાણાનિ પાવનાનિ વ્રતાનિ ચ

એના સાચા પ્રમાણ શું છે અને શુદ્ધિ આપતી વ્રતો કયાં છે?

બ્રૂહિ મે પુણ્ડરીકાક્ષ યથાવદધુનાખિલમ્

હે કમળનેત્ર, હવે મને બધું સાચું સાચું કહીને સમજાવ.

યથાવદખિલં સર્વમવોચં મુનિપુઙ્ગવાઃ

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, મેં બધું યોગ્ય રીતે અને પૂર્ણપણે કહી દીધું છે.

અનુગૃહ્ય ચ તં વિપ્રં તત્રૈવાન્તર્હિતો ઽભવમ્

અને તે બ્રાહ્મણને આશીર્વાદ આપી, હું ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયો.

આરાધયામાસ પરં ભાવપૂતઃ સમાહિતઃ

શુદ્ધ મન અને નિષ્ઠાથી તેણે પરમાત્માનું આરાધન કર્યું.

સંન્યસ્ય સર્વકર્માણિ પરં વૈરાગ્યમાશ્રિતઃ

બધી ક્રિયાઓ ત્યજીને, તેણે પરમ વૈરાગ્ય અપનાવ્યું.

સંપ્રાપ્ય ભાવનામન્ત્યાં બ્રાહ્મીમક્ષરપૂર્વિકામ્

તેને બ્રહ્મના અક્ષરથી પૂર્વ થયેલી અંતિમ ભાવના પ્રાપ્ત થઈ.

યં વિનિદ્રા જિતશ્વાસાઃ કાઙ્ક્ષન્તે મોક્ષકાઙ્ક્ષિણઃ

જે અવસ્થા નિદ્રાવિહિન અને શ્વાસને જીતનારા મોક્ષકામી ઇચ્છે છે.

આકાશેનૈવ વિપ્રેન્દ્રો યોગૈશ્વર્યપ્રભાવતઃ

યોગશક્તિના પ્રભાવથી તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ આકાશમાં સંચર્યો.

દૃષ્ટ્વાન્યે પથિ યોગીન્દ્રં સિદ્ધા બ્રહ્મર્ષયો યયુઃ

માર્ગમાં યોગેશ્વરને જોઈને સિદ્ધો અને બ્રહ્મર્ષિઓ ત્યાં પહોંચ્યા.

સ્થાનં તદ્યોગિભિર્જુષ્ટં યત્રાસ્તે પરમઃ પુમાન્

એ સ્થળ, જ્યાં યોગીઓ આનંદથી રહે છે અને જ્યાં પરમ પુરુષ વસે છે.

વિવેશ ચાન્તર્ભવનં દેવાનાં ચ દુરાસદમ્

અને તે દેવતાઓ માટે પણ અપ્રાપ્ય એવા આંતરભવનમાં પ્રવેશ્યો.

અનાદિનિધનં દેવં દેવદેવં પિતામહમ્

જે દેવનું neither આરંભ છે કે neither અંત છે, જે દેવોનો પણ દેવ છે, અને સર્વ પિતામહ છે—

તન્મધ્યે પુરુષં પૂર્વમપશ્યત્ પરમં પદમ્

તેના મધ્યમાં, તેણે પહેલા પુરુષને, પરમ સ્થાનને જોયું.