કૂર્મપુરાણમ્

શિવા સતી હૈમવતી યથાવદ્ બ્રૂહિ પૃચ્છતામ્

હે શિવા, સતી, હિમવંતની પુત્રી, પૂછનારને યોગ્ય રીતે કહો.

પ્રત્યુવાચ મહાયોગી ધ્યાત્વા સ્વં પરમં પદમ્

મહાયોગીએ પોતાનું પરમ પદ ધ્યાનમાં લઈને ઉત્તર આપ્યો.

રહસ્યમેતદ્ વિજ્ઞાનં ગોપનીયં વિશેષતઃ

આ રહસ્યમય જ્ઞાન છે, ખાસ કરીને ગુપ્ત રાખવાનું.

સંસારાર્ણવમગ્નાનાં જન્તૂનામેકમોચનમ્

સંસારના સમુદ્રમાં ડૂબેલા જીવ માટે આ એકમાત્ર મુક્તિનું સાધન છે.

વ્યોમસંજ્ઞા પરા કાષ્ઠા સેયં હૈમવતી મતા

'આકાશ' નામે ઓળખાતી સર્વોચ્ચ અવસ્થા હિમવતી કહેવાય છે.

એકાનેકવિભાગસ્થા જ્ઞાનરૂપાતિલાલસા

એકરૂપ અને અનેકરૂપ બની, જ્ઞાનના સ્વરૂપમાં તે બહુ લલચાયેલી છે.

સ્વાભાવિકી ચ તન્મૂલા પ્રભા ભાનોરિવામલા

તે સ્વાભાવિક છે અને તેના મૂળમાં રહેલી છે, તેની કાંતિ સૂર્યના પ્રકાશ જેવી નિર્મળ છે.

પરાવરેણ રૂપેણ ક્રીડતે તસ્ય સન્નિધૌ

ઉચ્ચ અને નીચ સ્વરૂપે, તે તેની હાજરીમાં રમે છે.

ન કાર્યં નાપિ કરણમીશ્વરસ્યેતિ સૂરયઃ

વિદ્વાનો કહે છે કે ઈશ્વરને ન તો કોઈ કામ છે, ન તો કોઈ સાધન.

અધિષ્ઠાનવશાત્ તસ્યાઃ શૃણુધ્વં મુનિપુઙ્ગવાઃ

મુનિશ્રેષ્ઠો, કારણ કે તે આધારરૂપ છે, હવે આગળ શું છે તે સાંભળો.

ચતુર્વ્યૂહસ્તતો દેવઃ પ્રોચ્યતે પરમેશ્વરઃ

એથી પરમેશ્વર ચાર રૂપે ઓળખાય છે.

ચતુર્ષ્વપિ ચ વેદેષુ ચતુર્મૂર્તિર્મહેશ્વરઃ

અને ચારેય વેદોમાં મહાદેવ ચાર સ્વરૂપે વર્ણવાય છે.

તત્સમ્બન્ધાદનન્તાયા રુદ્રેણ પરમાત્મના

અનંત સાથેના સંબંધથી રુદ્ર પરમાત્મા કહેવાય છે.

પ્રોચ્યતે ભગવાન્ કાલો હરિઃ પ્રાણો મહેશ્વરઃ

આથી ભગવાનને કાળ, હરિ, પ્રાણ અને મહાદેવ એમ કહેવામાં આવે છે.

સ કાલો ઽગ્નિર્હરો રુદ્રો ગીયતે વેદવાદિભિઃ

વેદજ્ઞો એ કાળને અગ્નિ, હર અને રુદ્ર તરીકે ગાય છે.

સર્વે કાલસ્ય વશગા ન કાલઃ કસ્યચિદ્ વશે

બધા કાળના વશમાં છે; કાળ કોઈના વશમાં નથી.

કાલેનાન્યાનિ તત્ત્વાનિ સમાવિષ્ટાનિ યોગિના

યોગી કાળ દ્વારા બીજા તત્ત્વોમાં પ્રવેશ કરે છે.

તયેદં ભ્રામયેદીશો માયાવી પુરુષોત્તમઃ

તેના દ્વારા, ભગવાન, મહામાયાવાન, આ જગતને ફેરવે છે.

વૈશ્વરૂપ્યં મહેશસ્ય સર્વદા સંપ્રકાશયેત્

તે હંમેશા મહાદેવના વૈશ્વિક સ્વરૂપને પ્રકાશિત કરે છે.

જ્ઞાનશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિઃ પ્રાણશક્તિરિતિ ત્રયમ્

જ્ઞાનશક્તિ, ક્રિયાશક્તિ અને પ્રાણશક્તિ—આ ત્રણ છે.

માયયૈવાથ વિપ્રેન્દ્રાઃ સા ચાનાદિરનન્તયા

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, એ બધું માયાથી થાય છે અને તે અનાદિ અને અનંત છે.

માયાવી સર્વશક્તીશઃ કાલઃ કાલકારઃ પ્રભુઃ

મહામાયાવાન, સર્વશક્તિના સ્વામી, કાળ, કાળનો સર્જનહાર, અને પ્રભુ છે.

કાલઃ સ્થાપયતે વિશ્વં કાલાધીનમિદં જગત્

કાળ જગતને સ્થિર કરે છે; આ સૃષ્ટિ કાળની આધિન છે.

અનન્તસ્યાખિલેશસ્ય શંભોઃ કાલાત્મનઃ પ્રભોઃ

અનંત, સર્વના સ્વામી, શંભુ, અને સમયરૂપ પ્રભુની વાત છે.

એકા સર્વગતાનન્તા કેવલા નિષ્કલા શિવા

એક જ, સર્વત્ર વ્યાપેલી, અનંત, અનન્ય, નિર્ભાગ અને કલ્યાણમય એવી શક્તિ છે.

શક્તયઃ શક્તિમન્તો ઽન્યે સર્વશક્તિસમુદ્ભવાઃ

બીજી બધી શક્તિઓ, જે શક્તિશાળી છે, એ સર્વે એ પરમ શક્તિમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

અભેદં ચાનુપશ્યન્તિ યોગિનસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ

યોગી અને તત્ત્વનું ચિંતન કરનાર જ્ઞાની, એમાં કોઈ ભેદ જુએતા નથી.

વિશેષઃ કથ્યતે ચાયં પુરાણે બ્રહ્મવાદિભિઃ

પણ આ ભેદ પુરાણોમાં બ્રહ્મજ્ઞાની વિદ્વાનો દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યો છે.

પ્રોચ્યતે ભગવાન્ ભોક્તા કપર્દે નીલલોહિતઃ

ભગવાન, જે ભોગવનાર છે, તેને કપર્દી અને નીલલોહિત પણ કહેવામાં આવે છે.