કૂર્મપુરાણમ્

કથિતા હિ પુરાણેષુ મુનિભિઃ કાલચિન્તકૈઃ

આ બધું પુરાણોમાં સમયનું ધ્યાન રાખતા ઋષિઓએ વર્ણવ્યું છે.

તામસેષુ હરસ્યોક્તં રાજસેષુ પ્રજાપતેઃ

તામસિક યુગોમાં હરાનું કહે છે અને રાજસિક યુગોમાં પ્રજાપતિનું.

અન્યે ચ સાત્ત્વિકાઃ કલ્પા મમ તેષુ પરિગ્રહઃ

બીજા કલ્પો સાત્ત્વિક છે; એમાં મારું સ્વરૂપ પણ સમાવિષ્ટ છે.

આરાધ્ય ગિરિશં માં ચ યાન્તિ તત્ પરમં પદમ્

જે લોકો ગિરિશ અને મને ભજે છે, તેઓ એ પરમ અવસ્થાને પામે છે.

એકાર્ણવે જગત્યસ્મિન્ યોગનિદ્રાં વ્રજામિ તુ

જ્યારે આ જગત એકમાત્ર સાગર બને છે, ત્યારે હું યોગનિદ્રામાં જાઉં છું.

જનલોકે વર્તમાનાસ્તપસા યોગચક્ષુષા

જનલોકમાં વસતા લોકો તપ અને યોગદ્રષ્ટિથી—

સહસ્રચરણઃ શ્રીમાન્ સહસ્રાંશુઃ સહસ્રદૃક્

તે સહસ્ર પગવાળો, તેજસ્વી, સહસ્ર કિરણોવાળો અને સહસ્ર દ્રષ્ટિવાળો છે.

પ્રોક્ષણી ચ શ્રુવશ્ચૈવ સોમો ઘૃતમથાસ્મ્યહમ્

હું ઘી છાંટવાની ચમચી, હવનકુંડની ચમચી, સોમ અને ઘી પણ છું.

વેદો વેદ્યં પ્રભુર્ગોપ્તા ગોપતિર્બ્રહ્મણો મુખમ્

હું વેદ, જ્ઞાનનો વિષય, સ્વામી, રક્ષક, ગોપાલ અને બ્રહ્માનું મોઢું છું.

હંસઃ પ્રાણો ઽથ કપિલો વિશ્વમૂર્તિઃ સનાતનઃ

હંસ, પ્રાણ, પછી કપિલ, સર્વરૂપ અને શાશ્વત એ હું જ છું.

માતા પિતા મહાદેવો મત્તો હ્યન્યન્ન વિદ્યતે

માતા, પિતા અને મહાદેવ — મારા સિવાય બીજું કશું નથી.

જ્ઞાત્વાત્માનમમૃતત્વં વ્રજન્તિ

જે આત્માને ઓળખે છે, તે અમરતા પામે છે.

પ્રાકૃતં હિ સમાસેન શૃણુધ્વં ગદતો મમ

હવે તમે સંક્ષેપમાં મારી પાસેથી પ્રાકૃત સ્વરૂપ સાંભળો.

કાલાગ્નિર્ભસ્મસાત્ કર્તું કરોતિ નિકિલં મતિમ્

કાળરૂપ અગ્નિ બધું ભસ્મ કરવા માટે સર્વેને અંતે લાવે છે.

દહેદશેષં બ્રહ્માણ્ડં સદેવાસુરમાનુષમ્

તે દેવ, દાનવ અને મનુષ્યો સહિત આખું બ્રહ્માંડ સળગાવી નાખે છે.

કરોતિ લોકસંહારં ભીષણં રૂપમાશ્રિતઃ

ભયાનક રૂપ ધારણ કરીને, તે લોકનો વિનાશ કરે છે.

નિર્દહત્યખિલં લોકં સપ્તસપ્તિસ્વરૂપધૃક્

સપ્તસપ્તિ સ્વરૂપ ધારણ કરીને, તે બધા લોકને ભસ્મ કરી નાખે છે.

દેવતાનાં શરીરેષુ ક્ષિપત્યખિલદાહકમ્

તે દેવતાઓના શરીરમાં સર્વનાશક અગ્નિ પ્રગટાવે છે.

એકાસા સાક્ષિણી શંભોસ્તિષ્ઠતે વૈદિકી શ્રુતિઃ

એકમાત્ર વૈદિક શ્રુતિ સાક્ષી બનીને શંભુ સાથે રહે છે.

આદિત્યચન્દ્રાદિગણૈઃ પૂરયન્ વ્યોમમણ્ડલમ્

સૂર્ય, ચંદ્ર અને અન્ય ગ્રહો વડે આખું આકાશ ભરાઈ જાય છે.

સહસ્રહસ્તચરણઃ સહસ્રાર્ચિર્મહાભુજઃ

હજારો હાથ-પગ, હજારો કિરણો અને મહાન બળવાન છે.

ત્રિશૂલી કૃત્તિવસનો યોગમૈશ્વરમાસ્થિતઃ

ત્રિશૂલ ધારણ કરનાર, વાઘની ચામડી પહેરનાર અને યોગેશ્વર સ્વરૂપે સ્થિત છે.

કરોતિ તાણ્ડવં દેવીમાલોક્ય પરમેશ્વરઃ

પરમેશ્વર દેવીને જોઈને તાંડવ નૃત્ય કરે છે.

યોગમાસ્થાય દેવસ્ય દેહમાયાતિ શૂલિનઃ

યોગમાં સ્થિત થઈ, તે શૂલીધારીના શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે.

જ્યોતિઃ સ્વભાવં ભગવાન્ દગ્ધ્વા બ્રહ્માણ્ડમણ્ડલમ્

પ્રભુ, જે પ્રકાશ સ્વરૂપ છે, તે આખું બ્રહ્માંડ દહન કરે છે.

ગુણૈરશેષૈઃ પૃથિવીવિલયં યાતિ વારિષુ

પૃથ્વી પોતાના બધાં ગુણો સાથે પાણીમાં લીન થઈ જાય છે.

તેજસ્તુ ગુણસંયુક્તં વાયૌ સંયાતિ સંક્ષયમ્

પછી અગ્નિ પણ પોતાના ગુણો સાથે વાયુમાં મળી નાશ પામે છે.

ભૂતાદૌ ચ તથાકાશં લીયતે ગુણસંયુતમ્

પ્રથમ તત્વમાં, એ જ રીતે, ગુણોથી ભરેલું આકાશ પણ લીન થઈ જાય છે.

વૈકારિકે દેવગણાઃ પ્રલંય યાન્તિ સત્તમાઃ

શુદ્ધ સત્વથી યુક્ત દેવતાઓ વૈકારિક તત્વમાં વિલીન થઈ જાય છે.