કૂર્મપુરાણમ્

પ્રાકૃતઃ પ્રતિસર્ગો ઽયં પ્રોચ્યતે કાલચિન્તકૈઃ

સમયનું ચિંતન કરનારા જણોએ આ પ્રાકૃત પુનઃસૃષ્ટિ કહી છે.

પ્રલયઃ પ્રતિસર્ગો ઽયં કાલચિન્તાપરૈર્દ્વિજૈઃ

સમય પર વિચાર કરતા દ્વિજોએ આ લય અને પુનઃસૃષ્ટિને 'પ્રલય' નામ આપ્યું છે.

નૈમિત્તિકમિદાનીં વઃ કથયિષ્યે સમાસતઃ

હવે હું તમને સંક્ષિપ્તમાં નૈમિત્તિક લય વિશે કહું છું.

સ્વાત્મસંસ્થાઃ પ્રજાઃ કર્તું પ્રતિપેદે પ્રજાપતિઃ

પ્રજાપતિએ પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત જીવોની રચના કરવાનો સંકલ્પ કર્યો.

ભૂતક્ષયકરી ઘોરા સર્વભૂતક્ષયઙ્કરી

ભયાનક અને વિનાશક શક્તિ સર્વ જીવોના અંતનું કારણ બને છે.

તાનિ ચાગ્રે પ્રલીયન્તે ભૂમિત્વમુપયાન્તિ ચ

પ્રારંભે તે સર્વ તત્વો લય પામે છે અને ભૂમિરૂપ થાય છે.

અસહ્યરશ્મિર્ભવતિ પિબન્નમ્ભો ગભસ્તિભિઃ

સૂર્યની કિરણો અસહ્ય બને છે અને તે પોતાની કિરણોથી જળને શોષી લે છે.

તેનાહારેણ તા દીપ્તાઃ સૂર્યાઃ સપ્ત ભવન્ત્યુત

આ રીતે તે તેજસ્વી સૂર્યો સાત બની જાય છે.

ચતુર્લોકમિદં સર્વં દહન્તિ શિખિનસ્તથા

એ જ્વલંત સૂર્યો ચારેય લોકને દહન કરે છે.

દીપ્યન્તે ભાસ્કરાઃ સપ્ત યુગાન્તાગ્નિપ્રતાપિનઃ

યુગના અંતના અગ્નિ જેવું તાપ ફેલાવતા સાત સૂર્યો પ્રકાશિત થાય છે.

ખં સમાવૃત્ય તિષ્ઠન્તિ નિર્દહન્તો વસુંધરામ્

તેઓ આકાશને ઢાંકી લે છે અને ધરતીને દાઝી નાખે છે.

સાદ્રિનદ્યર્ણવદ્વીપા નિસ્નેહા સમપદ્યત

પર્વતો, નદીઓ, સમુદ્રો અને દ્વીપો સાથે ધરતી સંપૂર્ણ સૂકી થઈ જાય છે.

અધશ્ચોર્ધ્વં ચ લગ્નાભિસ્તિર્યક્ ચૈવ સમાવૃતમ્

નીચે, ઉપર અને ચારે બાજુ એ કિરણોથી બધું આવરી જાય છે.

એકત્વમુપયાતાનામેકજ્વાલં ભવત્યુત

એકરૂપ થયેલા બધા એક જ જ્યોત બની જાય છે.

ચતુર્લોકમિદં સર્વં નિર્દહત્યાત્મતેજસા

આ આખું ચારે તરફનું જગત પોતાની જ તેજસ્વિતા વડે ભસ્મ થઈ જાય છે.

નિર્વૃક્ષા નિસ્તૃણા ભૂમિઃ કૂર્મપૃષ્ઠા પ્રકાશતે

વૃક્ષો અને ઘાસ વિના ધરતી કૂર્મના પીઠ જેવી દેખાય છે.

સર્વમેવ તદર્ચિર્ભિઃ પૂર્ણં જાજ્વલ્યતે પુનઃ

પછી બધું જ એ જ્યોતોથી ભરાઈ ફરીથી પ્રજ્વલિત થાય છે.

તતસ્તાનિ પ્રલીયન્તે ભૂમિત્વમુપયાન્તિ ચ

પછી એ બધું વિલીન થઈને ફરીથી ધરતીરૂપે પરત આવે છે.

તાન્ સર્વાન્ ભસ્મસાત્ કૃત્વા સપ્તાત્મા પાવકઃ પ્રભુઃ

પછી સાત રૂપ ધરાવતો અગ્નિ, સર્વને ભસ્મ કરી, સ્વયં સ્થિર રહે છે.

પિબન્નપઃ સમિદ્ધો ઽગ્નિઃ પૃથિવીમાશ્રિતો જ્વલન્

પ્રજ્વલિત અગ્નિ ધરતી પર સ્થિર રહીને પાણી પી જાય છે.

લોકાન્ દહતિ દીપ્તાત્મા રુદ્રતેજોવિજૄમ્ભિતઃ

રુદ્રની શક્તિથી પ્રગટ થયેલો તેજસ્વી અગ્નિ જગતને દહન કરે છે.

અધસ્તાત્ પૃથિવીં દગ્ધ્વા દિવમૂર્ધ્વં દહિષ્યતિ

નીચે ધરતીને દહન કર્યા પછી, ઉપર સ્વર્ગને પણ દહન કરશે.

ઉત્તિષ્ઠન્તિ શિખાસ્તસ્ય વહ્નેઃ સંવર્તકસ્ય તુ

પછી એ સંહારક અગ્નિની જ્વાલાઓ ઊભી થાય છે.

તદા દહત્યસૌ દીપ્તઃ કાલરુદ્રપ્રચોદિતઃ

ત્યારે કાળ-રુદ્રના પ્રેરણે એ પ્રજ્વલિત અગ્નિ બધું દહન કરે છે.

દહેદશેષં કાલાગ્નિઃ કાલો વિશ્વતનુઃ સ્વયમ્

કાળરૂપ અગ્નિ, સ્વયં વિશ્વરૂપ, બધું જ કાયમ માટે ભસ્મ કરી નાખે છે.

અયોગુડનિભં સર્વં તદા ચૈકં પ્રકાશતે

પછી બધું જ એક લોખંડના ગોળા જેવું દેખાય છે.

ઉત્તિષ્ઠન્તિ તદા વ્યોમ્નિ ઘોરાઃ સંવર્તકા ઘનાઃ

પછી આકાશમાં ભયાનક સંહારક વાદળો ઊભા થાય છે.

ધૂમ્રવર્ણાસ્તથા કેચિત્ કેચિત્ પીતાઃ પયોધરાઃ

કેટલાંક ધૂમ્રવર્ણના, કેટલાંક પીળા, વાદળો દેખાય છે.

શઙ્ખકુન્દનિભાશ્ચાન્યે જાત્યઞ્જનનિભાઃ પરે

કેટલાંક શંખ કે કુન્દ જેવા, તો કેટલાંક શુદ્ધ કાજળ જેવા છે.