કૂર્મપુરાણમ્

સર્વપાપવિનિર્મુક્તો યથોક્તાં ગતિમાપ્નુયાત્

બધાં પાપોથી મુક્ત થઈ, તે જણ અહીં વર્ણવેલી ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે.

વિધાય વૃત્તિં પુત્રાણાં ભાર્યાં તેષુ નિધાય ચ

પોતાના પુત્રોની વ્યવસ્થા કરીને અને પત્નીને તેમના હવાલે સોંપી—

યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્ વાપિ મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

જે આનું પઠન કરે અથવા સાંભળે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે.

કૂર્મરૂપધરં દેવં પપ્રચ્છુર્મુનયઃ પ્રભુમ્

કૂર્મ રૂપ ધારણ કરેલા ભગવાનને, મુનિઓએ પ્રશ્ન પૂછ્યા.

લોકાનાં સર્ગવિસ્તારં વંશમન્વન્તરાણિ ચ

તેઓએ લોકોની સર્જન અને વિસ્તૃતિ, વંશો અને મન્વંતરો વિશે પૂછ્યું.

ભૂતાનાં ભૂતભવ્યેશ યથા પૂર્વં ત્વયોદિતમ્

હે ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના સર્વ જીવોના સ્વામી, જેમ તમે પહેલાં કહ્યું હતું,

વ્યાજહાર મહાયોગી ભૂતાનાં પ્રતિસંચરમ્

મહાન યોગી એ સર્વ જીવોના લય વિશે વાત કરી હતી.

ચતુર્ધાયં પુરાણે ઽસ્મિન્ પ્રોચ્યતે પ્રતિસંચરઃ

આ પુરાણમાં લયને ચાર પ્રકારનો ગણાવ્યો છે.

નિત્યઃ સંકીર્ત્યતે નામ્ના મુનિભિઃ પ્રતિસંચરઃ

મુનિઓએ આ લયને 'નિત્ય' નામથી ઓળખાવ્યો છે.

ત્રૈલોક્યસ્યાસ્ય કથિતઃ પ્રતિસર્ગો મનીષિભિઃ

વિદ્વાનો એ ત્રણેય લોકની પુનઃસૃષ્ટિ સમજાવી છે.

પ્રાકૃતઃ પ્રતિસર્ગો ઽયં પ્રોચ્યતે કાલચિન્તકૈઃ

સમયનું ચિંતન કરનારા જણોએ આ પ્રાકૃત પુનઃસૃષ્ટિ કહી છે.

પ્રલયઃ પ્રતિસર્ગો ઽયં કાલચિન્તાપરૈર્દ્વિજૈઃ

સમય પર વિચાર કરતા દ્વિજોએ આ લય અને પુનઃસૃષ્ટિને 'પ્રલય' નામ આપ્યું છે.

નૈમિત્તિકમિદાનીં વઃ કથયિષ્યે સમાસતઃ

હવે હું તમને સંક્ષિપ્તમાં નૈમિત્તિક લય વિશે કહું છું.

સ્વાત્મસંસ્થાઃ પ્રજાઃ કર્તું પ્રતિપેદે પ્રજાપતિઃ

પ્રજાપતિએ પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત જીવોની રચના કરવાનો સંકલ્પ કર્યો.

ભૂતક્ષયકરી ઘોરા સર્વભૂતક્ષયઙ્કરી

ભયાનક અને વિનાશક શક્તિ સર્વ જીવોના અંતનું કારણ બને છે.

તાનિ ચાગ્રે પ્રલીયન્તે ભૂમિત્વમુપયાન્તિ ચ

પ્રારંભે તે સર્વ તત્વો લય પામે છે અને ભૂમિરૂપ થાય છે.

અસહ્યરશ્મિર્ભવતિ પિબન્નમ્ભો ગભસ્તિભિઃ

સૂર્યની કિરણો અસહ્ય બને છે અને તે પોતાની કિરણોથી જળને શોષી લે છે.

તેનાહારેણ તા દીપ્તાઃ સૂર્યાઃ સપ્ત ભવન્ત્યુત

આ રીતે તે તેજસ્વી સૂર્યો સાત બની જાય છે.

ચતુર્લોકમિદં સર્વં દહન્તિ શિખિનસ્તથા

એ જ્વલંત સૂર્યો ચારેય લોકને દહન કરે છે.

દીપ્યન્તે ભાસ્કરાઃ સપ્ત યુગાન્તાગ્નિપ્રતાપિનઃ

યુગના અંતના અગ્નિ જેવું તાપ ફેલાવતા સાત સૂર્યો પ્રકાશિત થાય છે.

ખં સમાવૃત્ય તિષ્ઠન્તિ નિર્દહન્તો વસુંધરામ્

તેઓ આકાશને ઢાંકી લે છે અને ધરતીને દાઝી નાખે છે.

સાદ્રિનદ્યર્ણવદ્વીપા નિસ્નેહા સમપદ્યત

પર્વતો, નદીઓ, સમુદ્રો અને દ્વીપો સાથે ધરતી સંપૂર્ણ સૂકી થઈ જાય છે.

અધશ્ચોર્ધ્વં ચ લગ્નાભિસ્તિર્યક્ ચૈવ સમાવૃતમ્

નીચે, ઉપર અને ચારે બાજુ એ કિરણોથી બધું આવરી જાય છે.

એકત્વમુપયાતાનામેકજ્વાલં ભવત્યુત

એકરૂપ થયેલા બધા એક જ જ્યોત બની જાય છે.

ચતુર્લોકમિદં સર્વં નિર્દહત્યાત્મતેજસા

આ આખું ચારે તરફનું જગત પોતાની જ તેજસ્વિતા વડે ભસ્મ થઈ જાય છે.

નિર્વૃક્ષા નિસ્તૃણા ભૂમિઃ કૂર્મપૃષ્ઠા પ્રકાશતે

વૃક્ષો અને ઘાસ વિના ધરતી કૂર્મના પીઠ જેવી દેખાય છે.

સર્વમેવ તદર્ચિર્ભિઃ પૂર્ણં જાજ્વલ્યતે પુનઃ

પછી બધું જ એ જ્યોતોથી ભરાઈ ફરીથી પ્રજ્વલિત થાય છે.

તતસ્તાનિ પ્રલીયન્તે ભૂમિત્વમુપયાન્તિ ચ

પછી એ બધું વિલીન થઈને ફરીથી ધરતીરૂપે પરત આવે છે.

તાન્ સર્વાન્ ભસ્મસાત્ કૃત્વા સપ્તાત્મા પાવકઃ પ્રભુઃ

પછી સાત રૂપ ધરાવતો અગ્નિ, સર્વને ભસ્મ કરી, સ્વયં સ્થિર રહે છે.