કૂર્મપુરાણમ્

આજગ્મુર્યત્ર તૌ દેવૌ વેદાશ્ચત્વાર એવ હિ

ત્યાં એ બે દેવતાઓ અને ચારેય વેદો આવ્યા.

પ્રોચુઃ સંવિગ્નહૃદયા યાથાત્મ્યં પરમેષ્ઠિનઃ

હૃદયમાં ચિંતિત થઈ, તેઓએ પરમેશ્વરનું સાચું સ્વરૂપ કહ્યું.

યદાહુસ્તત્પરં તત્ત્વં સ દેવઃ સ્યાન્મહેશ્વરઃ

જેને તેઓ સર્વોચ્ચ તત્વ કહે છે, એ દેવ મહેશ્વર છે.

યમાહુરીશ્વરં દેવં સ દેવઃ સ્યાત્ પિનાકધૃક્

જેને તેઓ ઈશ્વર દેવ કહે છે, એ દેવ પિનાકધારી છે.

યોગિભિર્વિદ્યતે તત્ત્વં મહાદેવઃ સ શઙ્કરઃ

યોગીઓ જે તત્વને ઓળખે છે, એ મહાદેવ શંકર છે.

મહેશં પુરુષં રુદ્રં સ દેવો ભગવાન્ ભવઃ

મહેશ, પુરુષ, રુદ્ર—એ જ ભગવાન ભવ છે.

શ્રુત્વાહ પ્રહસન્ વાક્યં વિશ્વાત્માપિ વિમોહિતઃ

આ સાંભળી, વિશ્વાત્મા પણ મોહમાં પડી, હસીને બોલ્યા.

રમતે ભાર્યયા સાર્ધં પ્રમથૈશ્ચાતિગર્વિતૈઃ

તે પોતાની પત્ની અને અત્યંત ગર્વીલા પ્રમથો સાથે આનંદ કરે છે.

અમૂર્તો મૂર્તિમાન્ ભૂત્વા વચઃ પ્રાહ પિતામહમ્

આકાર વિનાનો તે સ્વરૂપ ધારણ કરી, પિતામહને સંબોધી બોલ્યો.

કદાચિદ્ રમતે રુદ્રસ્તાદૃશો હિ મહેશ્વરઃ

ક્યારેક રુદ્ર આવું આનંદ માણે છે—મહેશ્વરનું સ્વરૂપ એવું જ છે.

સ્વાનન્દભૂતા કથિતા દેવી નાગન્તુકા શિવા

શિવા નામની દેવી એ તેની પોતાની આનંદરૂપ છે, બહારની નથી.

નાજ્ઞાનમગમન્નાશમીશ્વરસ્યૈવ માયયા

ઈશ્વરની માયાથી અજ્ઞાન ક્યારેય તેને જીત્યું કે નાશ કરી શક્યું નથી.

પ્રાપશ્યદદ્ભુતં દિવ્યં પૂરયન્ ગગનાન્તરમ્

તેને અદભુત, દિવ્ય દૃશ્ય દેખાયું, જે આખા આકાશને ભરતું હતું.

વ્યોમમધ્યગતં દિવ્યં પ્રાદુરાસીદ્ દ્વિજોત્તમાઃ

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, આકાશના મધ્યમાં એક દિવ્ય સ્વરૂપ પ્રગટ્યું.

તેન તન્મણ્જલં ઘોરમાલોકયદનિન્દિતમ્

તે સ્વરૂપે એ ભયાનક, નિર્દોષ જળરાશિ જોઈ.

ક્ષણાદદૃશ્યત મહાન્ પુરુષો નીલલોહિતઃ

થોડી જ વારમાં એક મહાન પુરુષ, ગાઢ વાદળી અને લાલ રંગના, દેખાયા.

તં પ્રાહ ભગવાન્ બ્રહ્મા શઙ્કરં નીલલોહિતમ્

ભગવાન બ્રહ્માએ એ નિલલોહિત શંકરને કહ્યું.

પ્રાદુર્ભાવં મહેશાન્ મામેવ શરણં વ્રજ

હે મહેશ, તું પ્રગટ થા અને મારા શરણે આવ.

પ્રાહિણોત્ પુરુષં કાલં ભૈરવં લોકદાહકમ્

તેણે કાળભૈરવ નામના, લોકદાહક પુરુષને મોકલ્યો.

ચકર્ત તસ્ય વદનં વિરિઞ્ચસ્યાથ પઞ્ચમમ્

તેણે વિરિંચિનું પાંચમું માથું કાપી નાખ્યું.

મમાર ચેશયોગેન જીવિતં પ્રાપ વિશ્વસૃક્

પ્રભુની ઇચ્છાથી તે મર્યો, પણ વિશ્વના સર્જનહારને ફરીથી જીવ મળ્યો.

સમાસીનં મહાદેવ્યા મહાદેવં સનાતનમ્

તેણે મહાદેવને મહાદેવી સાથે બેઠેલા, શાશ્વત રૂપે જોયા.

કોટિસૂર્યપ્રતીકાશં જટાજૂટવિરાજિતમ્

તેઓ કરોડો સૂર્ય જેટલા તેજસ્વી હતા અને જટાવાળા શોભતા હતા.

ત્રિશૂલપાણિં દુષ્પ્રેક્ષ્યં યોગિનં ભૂતિભૂષણમ્

હાથમાં ત્રિશૂલ ધરાવનાર, જોવામાં અઘરા, યોગી અને ભસ્મથી શોભતા એવા હતા.

તમાદિદેવં બ્રહ્માણં મહાદેવં દદર્શ હ

બ્રહ્માએ એ આદિદેવ મહાદેવને જોયા.

સો ઽનન્તૈશ્વર્યયોગાત્મા મહેશો દૃશ્યતે કિલ

એ મહેશ, અનંત ઐશ્વર્યના યોગથી યુક્ત, ખરેખર દેખાય છે.

સકૃત્પ્રણામમાત્રેણ સ રુદ્રઃ ખલુ દૃશ્યતે

માત્ર એકવાર નમન કરતાં જ, એ રુદ્ર સાચે દેખાય છે.

વિમોચયતિ લોકાનાં નાયકો દૃશ્યતે કિલ

એ જગતના મુક્તિદાતા નેતા રૂપે દેખાય છે.

વિદન્તિ વિમલં રૂપં સ શંભુર્દૃશ્યતે કિલ

જેને શુદ્ધ સ્વરૂપ જાણે છે, એ શંભુ ખરેખર દેખાય છે.