કૂર્મપુરાણમ્

કપાલં બ્રહ્મણઃ પૂર્વં સ્થાપિતં દેહજં ભુવિ

બ્રહ્માનું જે કપાળ પહેલા ધરતી પર શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયું હતું—

માહાત્મ્યં દેવદેવસ્ય મહાદેવસ્ય ધીમતઃ

—એ દેવોના દેવ, મહાદેવની મહિમા છે.

પ્રોચુઃ પ્રણમ્ય લોકાદિં કિમેકં તત્ત્વમવ્યયમ્

પ્રણામ કરીને, તેમણે લોકાધિપતિને પૂછ્યું: 'એકમાત્ર અવિનાશી તત્વ શું છે?'

અવિજ્ઞાય પરં ભાવં સ્વાત્માનં પ્રાહ ધર્ષિણમ્

પરમ અવસ્થાને ન જાણીને, તેણે પોતાને જ વિજયી કહીને કહ્યું.

અનાદિમત્પરં બ્રહ્મ મામભ્યર્ચ્ય વિમુચ્યતે

આદિ રહિત અને સર્વોત્તમ એવા મને ભજવાથી મુક્તિ મળે છે.

ન વિદ્યતે ચાભ્યધિકો મત્તો લોકેષુ કશ્ચન

આ સમગ્ર જગતમાં મને કોઈપણ રીતે વઢે એવો કોઈ નથી.

પ્રોવાચ પ્રહસન્ વાક્યં રોષતામ્રવિલોચનઃ

તે રોષથી આંખો લાલ કરીને, હસતાં હસતાં આ શબ્દો બોલ્યા.

અજ્ઞાનયોગયુક્તસ્ય ન ત્વેતદુચિતં તવ

અજ્ઞાનથી ભરેલા માટે આવું કરવું તને યોગ્ય નથી.

ન મામૃતે ઽસ્ય જગતો જીવનં સર્વદા ક્વચિત્

મારા વિના, આ જગતમાં ક્યારેય અને ક્યાંય જીવન રહેતું નથી.

મત્પ્રેરિતેન ભવતા સૃષ્ટં ભુવનમણ્ડલમ્

મારા પ્રેરણાથી, તારે આ ભુવનમંડળની રચના કરી.

આજગ્મુર્યત્ર તૌ દેવૌ વેદાશ્ચત્વાર એવ હિ

ત્યાં એ બે દેવતાઓ અને ચારેય વેદો આવ્યા.

પ્રોચુઃ સંવિગ્નહૃદયા યાથાત્મ્યં પરમેષ્ઠિનઃ

હૃદયમાં ચિંતિત થઈ, તેઓએ પરમેશ્વરનું સાચું સ્વરૂપ કહ્યું.

યદાહુસ્તત્પરં તત્ત્વં સ દેવઃ સ્યાન્મહેશ્વરઃ

જેને તેઓ સર્વોચ્ચ તત્વ કહે છે, એ દેવ મહેશ્વર છે.

યમાહુરીશ્વરં દેવં સ દેવઃ સ્યાત્ પિનાકધૃક્

જેને તેઓ ઈશ્વર દેવ કહે છે, એ દેવ પિનાકધારી છે.

યોગિભિર્વિદ્યતે તત્ત્વં મહાદેવઃ સ શઙ્કરઃ

યોગીઓ જે તત્વને ઓળખે છે, એ મહાદેવ શંકર છે.

મહેશં પુરુષં રુદ્રં સ દેવો ભગવાન્ ભવઃ

મહેશ, પુરુષ, રુદ્ર—એ જ ભગવાન ભવ છે.

શ્રુત્વાહ પ્રહસન્ વાક્યં વિશ્વાત્માપિ વિમોહિતઃ

આ સાંભળી, વિશ્વાત્મા પણ મોહમાં પડી, હસીને બોલ્યા.

રમતે ભાર્યયા સાર્ધં પ્રમથૈશ્ચાતિગર્વિતૈઃ

તે પોતાની પત્ની અને અત્યંત ગર્વીલા પ્રમથો સાથે આનંદ કરે છે.

અમૂર્તો મૂર્તિમાન્ ભૂત્વા વચઃ પ્રાહ પિતામહમ્

આકાર વિનાનો તે સ્વરૂપ ધારણ કરી, પિતામહને સંબોધી બોલ્યો.

કદાચિદ્ રમતે રુદ્રસ્તાદૃશો હિ મહેશ્વરઃ

ક્યારેક રુદ્ર આવું આનંદ માણે છે—મહેશ્વરનું સ્વરૂપ એવું જ છે.

સ્વાનન્દભૂતા કથિતા દેવી નાગન્તુકા શિવા

શિવા નામની દેવી એ તેની પોતાની આનંદરૂપ છે, બહારની નથી.

નાજ્ઞાનમગમન્નાશમીશ્વરસ્યૈવ માયયા

ઈશ્વરની માયાથી અજ્ઞાન ક્યારેય તેને જીત્યું કે નાશ કરી શક્યું નથી.

પ્રાપશ્યદદ્ભુતં દિવ્યં પૂરયન્ ગગનાન્તરમ્

તેને અદભુત, દિવ્ય દૃશ્ય દેખાયું, જે આખા આકાશને ભરતું હતું.

વ્યોમમધ્યગતં દિવ્યં પ્રાદુરાસીદ્ દ્વિજોત્તમાઃ

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, આકાશના મધ્યમાં એક દિવ્ય સ્વરૂપ પ્રગટ્યું.

તેન તન્મણ્જલં ઘોરમાલોકયદનિન્દિતમ્

તે સ્વરૂપે એ ભયાનક, નિર્દોષ જળરાશિ જોઈ.

ક્ષણાદદૃશ્યત મહાન્ પુરુષો નીલલોહિતઃ

થોડી જ વારમાં એક મહાન પુરુષ, ગાઢ વાદળી અને લાલ રંગના, દેખાયા.

તં પ્રાહ ભગવાન્ બ્રહ્મા શઙ્કરં નીલલોહિતમ્

ભગવાન બ્રહ્માએ એ નિલલોહિત શંકરને કહ્યું.

પ્રાદુર્ભાવં મહેશાન્ મામેવ શરણં વ્રજ

હે મહેશ, તું પ્રગટ થા અને મારા શરણે આવ.

પ્રાહિણોત્ પુરુષં કાલં ભૈરવં લોકદાહકમ્

તેણે કાળભૈરવ નામના, લોકદાહક પુરુષને મોકલ્યો.