કૂર્મપુરાણમ્

દાન્તઃ પક્વકષાયો ઽસૌ બ્રહ્માશ્રમમુપાશ્રયેત્

જે પોતાના ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખે છે અને કામનાઓથી મુક્ત થયો છે, એ બ્રહ્માશ્રમમાં આશરો લે.

કર્મસંન્યાસિનસ્ત્વન્યે ત્રિવિધાઃ પરિકીર્તિતાઃ

પણ બીજા કર્મનો ત્યાગ કરનારા ત્રણ પ્રકારના કહેવાયા છે.

પ્રોચ્યતે જ્ઞાનસંન્યાસી સ્વાત્મન્યેવ વ્યવસ્થિતઃ

જે માત્ર પોતાના આત્મામાં સ્થિર રહે છે, તે જ્ઞાનસંન્યાસી કહેવાય છે.

પ્રોચ્યતે વેદસંન્યાસી મુમુક્ષુર્વિજિતેન્દ્રિયઃ

જે મુક્તિની ઇચ્છા ધરાવે છે અને ઇન્દ્રિયોને જીતે છે, તે વેદસંન્યાસી કહેવાય છે.

જ્ઞેયઃ સ કર્મસંન્યાસી મહાયજ્ઞપરાયણઃ

જે મહાયજ્ઞોમાં નિષ્ઠાવાન છે, તે કર્મસંન્યાસી કહેવાય છે.

ન તસ્ય વિદ્યતે કાર્યં ન લિઙ્ગં વા વિપશ્ચિતઃ

જેણે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે, તેના માટે કોઈ નિશ્ચિત કર્તવ્ય કે બહારનું ચિહ્ન નથી.

જીર્ણકૌપીનવાસાઃ સ્યાન્નગ્નો વા ધ્યાનતત્પરઃ

એ જૂના કૌપીન પહેરી શકે છે અથવા નગ્ન રહી ધ્યાનમાં તત્પર રહે.

અધ્યાત્મમતિરાસીત નિરપેક્ષો નિરામિષઃ

એનું મન સદા આત્મામાં સ્થિર રહે, કોઈ અપેક્ષા ન રાખે અને ઈચ્છાઓથી મુક્ત રહે.

નાભિનન્દેત મરણં નાભિનન્દેત જીવિતમ્

એ મૃત્યુનું સ્વાગત ન કરે અને જીવનની પણ ઈચ્છા ન રાખે.

એવં જ્ઞાત્વા પરો યોગી બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે

આ રીતે જાણીને, શ્રેષ્ઠ યોગી બ્રહ્મમાં એકત્વ પામવા યોગ્ય બને છે.

કાષાયવાસાઃ સતતં ધ્યાનયોગપરાયણઃ

સदैવ કાશાયવસ્ત્ર ધારણ કરે અને ધ્યાન-યોગમાં તત્પર રહે.

ભૈક્ષ્યેણ વર્તયેન્નિત્યં નૈકાન્નાદી ભવેત્ ક્વચિત્

એ હંમેશા ભિક્ષાથી જીવન નિર્વાહ કરે અને ક્યારેય એક જ ઘરમાં ભોજન ન કરે.

ન તસ્ય નિષ્કૃતિઃ કાચિદ્ ધર્મશાસ્ત્રેષુ કથ્યતે

તેના માટે ધર્મશાસ્ત્રોમાં કોઈ પ્રાયશ્ચિત જણાવાયું નથી.

પ્રાણિહંસાનિવૃત્તશ્ચ મૌની સ્યાત્ સર્વનિસ્પૃહઃ

એ જીવહિંસા છોડે, મૌન રહે અને સર્વ ઇચ્છાઓથી મુક્ત રહે.

સત્યપૂતાં વદેદ્ વાણીં મનઃ પૂતં સમાચરેત્

એ સત્યથી પવિત્ર થયેલી વાણી બોલે અને મનથી શુદ્ધ કર્મ કરે.

સ્નાનશૌચરતો નિત્યં કમણ્ડલુકરઃ શુચિઃ

સાંજે સવાર રોજ સ્નાન અને શુદ્ધિમાં મન લગાવતો, હાથમાં પાણીનો કળશ રાખીને, એ હંમેશા પવિત્ર રહે છે.

મોક્ષશાસ્ત્રેષુ નિરતો બ્રહ્મસૂત્રી જિતેન્દ્રિયઃ

મોક્ષના શાસ્ત્રોમાં મન લગાવતો, બ્રહ્મસૂત્રનો અભ્યાસ કરતો અને ઇન્દ્રિયોને જીતેલો છે.

આત્મજ્ઞાનગુણોપેતો યતિર્મોક્ષમવાપ્નુયાત્

જે સંન્યાસીએ આત્મજ્ઞાનના ગુણ ધરાવ્યા હોય, તે મુક્તિ પામે છે.

સ્નાત્વાચમ્ય વિધાનેન શુચિર્દેવાલયાદિષુ

વિધિ પ્રમાણે સ્નાન કરીને અને આચમન કરીને, શુદ્ધ થઈ દેવમંદિર અને અન્ય પવિત્ર સ્થળોએ જાય છે.

ધૌતકાષાયવસનો ભસ્મચ્છન્નતનૂરહઃ

ધોઈને પહેરેલા કાશાય કપડાં અને ભસ્મથી શરીર ઢાંકી, એ સંન્યાસી ફરતો રહે છે.

આધ્યાત્મિકં ચ સતતં વેદાન્તાભિહિતં ચ યત્

એ સતત આત્મિક સાધના કરે છે, જે ઉપનિષદોમાં શીખવવામાં આવી છે.

વેદમેવાભ્યસેન્નિત્યં સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

એ રોજ વેદનો અભ્યાસ કરે છે; આવો મનુષ્ય પરમ અવસ્થાને પામે છે.

ક્ષમા દયા ચ સતોષો વ્રતાન્યસ્ય વિશેષતઃ

માફી, દયા અને સંતોષ—આ ખાસ કરીને એના વ્રત છે.

કુર્યાદહરહઃ સ્નાત્વા ભિક્ષાન્નેનૈવ તેન હિ

એ દરરોજ સ્નાન કરે અને માત્ર ભિક્ષામાં મળેલા અન્નથી જીવન નિર્વાહ કરે.

સ્વાધ્યાયં ચાન્વહં કુર્યાત્ સાવિત્રીં સંધ્યયોર્જપેત્

એ દરરોજ સ્વાધ્યાય કરે અને સવારે-સાંજે ગાયત્રી જાપ કરે.

એકાન્નં વર્જયેન્નિત્યં કામં ક્રોધં પરિગ્રહમ્

એ હંમેશા એક જ માણસના હાથનું અન્ન, કામ, ક્રોધ અને સંપત્તિથી દૂર રહે.

કમણ્ડલુકરો વિદ્વાન્ ત્રિદણ્ડી યાતિ તત્પરમ્

પાણીનો કળશ અને ત્રિદંડ ધારણ કરીને, વિદ્વાન સંન્યાસી એ પરમ અવસ્થાને પામે છે.

ભૈક્ષેણ વર્તનં પ્રોક્તં ફલમૂલૈરથાપિ વા

ભિક્ષાથી જીવન નિર્વાહ કરવું કહેવાયું છે, અથવા ફળ-મૂળથી પણ ચાલે.

ભૈક્ષે પ્રસક્તો હિ યતિર્વિષયેષ્વપિ સજ્જતિ

જો સંન્યાસી ભિક્ષામાં આસક્ત થાય, તો એ વિષયોમાં પણ ફસાઈ જાય છે.