કૂર્મપુરાણમ્

વાનપ્રસ્થાશ્રમં ગચ્છેત્ સદારઃ સાગ્નિરેવ ચ દૃષ્ટ્વાપત્યસ્ય ચાપત્યં જર્જરીકૃતવિગ્રહઃ

પોતાનાં સંતાનનું સંતાન જોઈ અને શરીર વૃદ્ધ થઈ જાય ત્યારે, પત્ની અને અગ્નિ સાથે વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં પ્રવેશ કરવો.

ગત્વારણ્યં નિયમવાંસ્તપઃ કુર્યાત્ સમાહિતઃ

વનમાં જઈને, નિયમપાલક મનુષ્યે એકાગ્રતાથી તપ કરવું જોઈએ.

યતાહારો ભવેત્ તેન પૂજયેત્ પિતૃદેવતાઃ

જેવું પણ અન્ન મળે, તેનાથી પિતૃઓ અને દેવતાઓની પૂજા કરવી જોઈએ.

ગૃહાદાહૃત્ય ચાશ્નીયાદષ્ટૌ ગ્રાસાન્ સમાહિતઃ

ઘરેથી લાવેલું અન્ન, એમાંથી ધ્યાનપૂર્વક આઠ ગ્રાસ જ ખાવા જોઈએ.

સ્વાધ્યાયં સર્વદા કુર્યાન્નિયચ્છેદ્ વાચમન્યતઃ

સદાય સ્વાધ્યાય કરવો અને બાકી સમયે વાણી પર સંયમ રાખવો જોઈએ.

મુન્યન્નૈંર્વિવિધૈર્મેધ્યૈઃ શાકમૂલફલેન વા

મુનિઓ જેવું પવિત્ર અન્ન, વિવિધ પ્રકારના શુદ્ધ પદાર્થો કે શાક, મૂળ અને ફળથી જીવન નિર્વાહ કરવો જોઈએ.

સર્વભૂતાનુકમ્પી સ્યાત્ પ્રતિગ્રહવિવર્જિતઃ

બધા જીવ પ્રત્યે દયાળુ રહેવું અને દાન સ્વીકારવું ટાળવું જોઈએ.

ઉત્તરાયણં ચ ક્રમશો દક્ષસ્યાયનમેવ ચ

ઉત્તરાયણ અને દક્ષિણાયનનું ક્રમશઃ પાલન કરવું જોઈએ.

પુરોડાશાંશ્ચરૂંશ્ચૈવ વિધિવન્નિર્વપેત્ પૃથક્

પુડલાં અને હવનના પદાર્થો નિયમ પ્રમાણે અલગ-અલગ અર્પણ કરવા જોઈએ.

શેષં સમુપભુઞ્જીત લવણં ચ સ્વયં કૃતમ્

યજ્ઞ પછી જે બાકી રહે, અને પોતે બનાવેલું મીઠું જ ખાવું જોઈએ.

ભૂસ્તૃણં શિગ્રુકં ચૈવ શ્લેષ્માતકફલાનિ ચ

માટી, ઘાસ, શિગરું અને શ્લેષ્માતકના ફળોનો ઉપયોગ કરી શકાય.

ન ગ્રામજાતાન્યાર્તો ઽપિ પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ

ગામમાં ઉગેલા ફૂલ કે ફળ, ભલે દુઃખી હોય, પણ લેવું નહીં.

ન દ્રુહ્યેત્ સર્વભૂતાનિ નિર્દ્વન્દ્વો નિર્ભયો ભવેત્

કોઈ પણ જીવને દુઃખ ન પહોંચાડવું, દ્વંદ્વ અને ભયથી મુક્ત રહેવું જોઈએ.

બ્રહ્મચારી ભવેન્નિત્યં ન પત્નીમપિ સંશ્રયેત્

હમેશા બ્રહ્મચારી રહેવું અને પત્ની પાસે પણ ન જવું જોઈએ.

તદ્ વ્રતં તસ્ય લુપ્યેત પ્રાયશ્ચિત્તીયતે દ્વિજઃ

જો એ વ્રત તૂટે, તો તેનું પાલન નષ્ટ થાય અને દ્વિજને પ્રાયશ્ચિત કરવું પડે.

ન હિ વેદે ઽધિકારો ઽસ્ય તદ્વંશેપ્યેવમેવ હિ

પછી તેને વેદપાઠનો અધિકાર રહેતો નથી, અને એના વંશજોને પણ નહીં.

શરણ્યઃ સર્વભૂતાનાં સંવિભાગપરઃ સદા

બધા જીવનો આશ્રય બનવો અને હંમેશા વહેંચવાની ભાવના રાખવી.

એકાગ્નિરનિકેતઃ સ્યાત્ પ્રોક્ષિતાં ભૂમિમાશ્રયેત્

એક જ અગ્નિ રાખવો, કોઈ સ્થિર નિવાસ ન રાખવો અને શુદ્ધ ભૂમિ પર રહેવું.

શિલાયાં શર્કરાયાં વા શયીત સુસમાહિતઃ

પથ્થર કે કંકર પર સંપૂર્ણ શાંતિથી સુવું જોઈએ.

ષણ્માસનિચયો વા સ્યાત્ સમાનિચય એવ વા

છ મહિના સુધી કે એક વર્ષ સુધી પણ ભેગું કરી શકાય છે.

જીર્ણાનિ ચૈવ વાસાંસિ શાકમૂલફલાનિ ચ

જૂના કપડાં, પાંદડા, મૂળ અને ફળો પણ લઈ શકાય છે.

અશ્મકુટ્ટો ભવેદ્ વાપિ કાલપક્વભુગેવ વા

પથ્થર પર વાટેલું ખાઈ શકે છે, અથવા જે કુદરતી રીતે પાકે છે એ જ ખાઈ શકે છે.

ચતુર્થકાલિકો વા સ્યાત્ સ્યાદ્વાપ્યષ્ટમકાલિકઃ

ચોથા સમયે એકવાર ખાઈ શકે છે, અથવા આઠમા સમયે પણ એકવાર ખાઈ શકે છે.

પક્ષે પક્ષે સમશ્નીયાદ્ યવાગૂં ક્વથિતાં સકૃત્

દર પખવાડિયે એકવાર જ જવારનું ઉકાળેલું ખોરાક લેવું.

સ્વાભાવિકૈઃ સ્વયં શીર્ણૈર્વૈખાનસમતે સ્થિતઃ

જે કુદરતી રીતે નીચે પડે છે એ જ લઈને વૈખાનસ રીતમાં રહેવું.

સ્થાનાસનાભ્યાં વિહરેન્ન ક્વચિદ્ ધૈર્યમુત્સૃજેત્

થેવું કે બેઠું રહીને ફરવું, પણ ક્યારેય ધીરજ ન ગુમાવવી.

આર્દ્રવાસાસ્તુ હેમન્તે ક્રમશો વર્ધયંસ્તપઃ

હિમકાળમાં ભીંજવેલા કપડાં પહેરી ધીરે ધીરે તપ વધારવું.

એકપાદેન તિષ્ઠેત મરીચીન્ વા પિબેત્ તદા

એક પગ પર ઊભા રહેવું, અથવા પછી કિરણોથી જ જીવન નિર્વાહ કરવો.

શીર્ણપર્ણાશનો વા સ્યાત્ કૃચ્છ્રૈર્ વા વર્તયેત્ સદા

પડેલા પાંદડા ખાઈ શકે છે, અથવા હંમેશા કઠિન તપસ્યા કરવી.