કૂર્મપુરાણમ્

શિલોઞ્છે તસ્ય કથિતે દ્વે વૃત્તી પરમર્ષિભિઃ

મહાન ઋષિઓએ શિલોંછ અને ઉંચછ નામની બે જીવનયાપન રીતો જણાવી છે.

અયાચિતં સ્યાદમૃતં મૃતં ભેક્ષં તુ યાચિતમ્

જ્યાં વિનંતી વગર ભોજન મળે, એ અમૃત સમાન છે; પણ માગીને મળેલું ભોજન તો જાણે મરેલું જ છે.

ત્ર્યહૈહિકો વાપિ ભવેદશ્વસ્તનિક એવ ચ

એ ભોજન ત્રણ દિવસ માટે હોય કે ફક્ત આવતીકાલ માટે, એમાં કોઈ ફરક નથી.

શ્રેયાન્ પરઃ પરો જ્ઞેયો ધર્મતો લોકજિત્તમઃ

ધર્મમાં જે બીજાને પછાડી જાય, એ જ દુનિયાને જીતનારો શ્રેષ્ઠ માનવો.

દ્વાભ્યામેકશ્ચતુર્થસ્તુ બ્રહ્મસત્રેણ જીવતિ

બે જણમાં એક, અને ચોથો તો બ્રહ્મસત્રના આધારે જીવતો હોય છે.

ઇષ્ટીઃ પાર્વાયણાન્તીયાઃ કેવલા નિર્વપેત્ સદા

દરેક અર્ધવર્ષના અંતે શુદ્ધ હવન હંમેશા કરવું જોઈએ.

અજિહ્મામશઠાં શુદ્ધાં જીવેદ્ બ્રાહ્મણજીવિકામ્

બ્રાહ્મણની જીવનરિતી સીધી, નિષ્કપટ અને શુદ્ધ હોવી જોઈએ.

યાચયેદ્ વા શુચિં દાન્તં ન તૃપ્યેત સ્વયં તતઃ

કે તો કોઈ શુદ્ધ અને સંયમિત વ્યક્તિ પાસે માગી શકાય, પણ પોતે એથી સંતોષ માનવો નહીં.

દેવાન્ પિતૃંશ્ચ વિધિના શુનાં યોનિં વ્રજત્યસૌ

દેવતાઓ અને પિતૃઓ માટે વિધિપૂર્વક કરેલા કર્મોથી મનુષ્ય કૂતરાની યોનિમાં નથી જતો.

ધર્માવિરુદ્ધઃ કામઃ સ્યાદ્ બ્રાહ્મણાનાં તુ નેતરઃ

બ્રાહ્મણો માટે ધર્મને વિરુદ્ધ ન હોય એવો કામ માન્ય છે, બીજું નહીં.

તસ્માદર્થં સમાસાદ્ય દદ્યાદ્ વૈ જુહુયાદ્ યજેત્

માટે, સંપત્તિ પ્રાપ્ત થાય પછી દાન આપવું, હવન કરવું અને યજ્ઞ કરવો જોઈએ.

બ્રહ્મણાભિહિતં પૂર્વમૃષીણાં બ્રહ્મવાદિનામ્

આ પહેલા બ્રહ્માજીએ બ્રહ્મવિદ્યા કહેતા ઋષિઓને કહ્યું હતું.

દાનમિત્યભિનિર્દિષ્ટં ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્

આને 'દાન' કહેવામાં આવ્યું છે, જે ભોગ અને મોક્ષનું ફળ આપે છે.

તદ્ વૈ વિત્તમહં મન્યે શેષં કસ્યાપિ રક્ષતિ

હું એ જ સાચું ધન માનું છું; બાકીની વસ્તુ કોઈકને બચાવે છે.

ચતુર્થં વિમલં પ્રોક્તં સર્વદાનોત્તમોત્તમમ્

ચોથું, શુદ્ધ કહેવાતું દાન, બધા દાનોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યું છે.

અનુદ્દિશ્ય ફલં તસ્માદ્ બ્રાહ્મણાય તુ નિત્યકમ્

માટે, ફળની ઈચ્છા રાખ્યા વિના, બ્રાહ્મણને હંમેશા દાન આપવું જોઈએ.

નૈમિત્તિકં તદુદ્દિષ્ટં દાનં સદ્ભિરનુષ્ઠિતમ્

કોઈ ખાસ કારણ માટે આપેલું દાન સજ્જનો દ્વારા કરવામાં આવે છે.

દાનં તત્ કામ્યમાખ્યાતમૃષિભિર્ધર્મચિન્તકૈઃ

કોઈ ઈચ્છા માટે આપેલું દાન ધર્મવિચારક ઋષિઓએ માન્યું છે.

ચેતસા ધર્મયુક્તેન દાનં તદ્ વિમલં શિવમ્

ધર્મથી જોડાયેલી મનથી આપેલું દાન શુદ્ધ અને શુભ ગણાય છે.

ઉત્પત્સ્યતે હિ તત્પાત્રં યત્ તારયતિ સર્વતઃ

નિશ્ચયે જ, એવો યોગ્ય વ્યક્તિ અવતરશે, જે સર્વ દુઃખમાંથી છોડાવશે.

અન્યથા દીયતે યદ્ધિ ન તદ્ દાનં ફલપ્રદમ્

બીજા રીતે આપેલું દાન ફળ આપતું નથી.

વૃત્તસ્થાય દરિદ્રાય પ્રદેયં ભક્તિપૂર્વકમ્

સદાચાર અને ગરીબને ભક્તિપૂર્વક દાન આપવું જોઈએ.

સ યાતિ પરમં સ્થાનં યત્ર ગત્વા ન શોચતિ

એવો મનુષ્ય પરમ અવસ્થાને પામે છે, જ્યાં પહોંચી પછી તેને ક્યારેય શોક રહેતો નથી.

દદાતિ વેદવિદુષે યઃ સ ભૂયો ન જાયતે

જે મનુષ્ય વેદજ્ઞાને દાન આપે છે, તે ફરી જન્મતો નથી.

બ્રાહ્મણાય દરિદ્રાય સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ગરીબ બ્રાહ્મણને દાન આપવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

અન્નદાનં તેન તુલ્યં વિદ્યાદાનં તતો ઽધિકમ્

અન્નદાન બધાને સમાન છે, પણ જ્ઞાનદાન એ કરતાં વધુ શ્રેષ્ઠ છે.

દદાતિ વિદ્યાં વિધિના બ્રહ્મલોકે મહીયતે

નિયમપૂર્વક જ્ઞાન આપનારને બ્રહ્મલોકમાં માન મળે છે.

સર્વપાપવિનિર્મુક્તો બ્રહ્મણઃ સ્થાનમાપ્નુયાત્

સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ, તે બ્રહ્મના સ્થાનને પામે છે.

આમમેવાસ્ય દાતવ્યં દત્ત્વાપ્નોતિ પરાં ગતિમ્

માત્ર તેને જ દાન આપવું જોઈએ; દાન આપ્યા પછી પરમ ગતિ મળે છે.