કૂર્મપુરાણમ્

દ્વિજાતેઃ પરમો ધર્મો વર્તનાનિ નિબોધત

હવે દ્વિજાતિના સર્વોચ્ચ ધર્મ અને જીવનયાપનની રીતો સાંભળો.

કુસીદકૃષિવાણિજ્યં પ્રકુર્વોતાસ્વયઙ્કૃતમ્

સુદખોરી, ખેતી અને વેપાર—આમાં પોતે જ પ્રવૃત્ત થવું યોગ્ય નથી.

આપત્કલ્પો હ્યં જ્ઞેયઃ પૂર્વોક્તો મુખ્ય ઇષ્યતે

આ બધું તો માત્ર આકસ્મિક પરિસ્થિતિમાં જ કરવું, પહેલાં જે કહ્યું એ મુખ્ય માનવું.

કષ્ટા પાપીયસી વૃત્તિઃ કુસીદં તદ્ વિવર્જયેત્

સુદખોરી કઠિન અને પાપભર્યું જીવનયાપન છે, તેથી તેને ટાળવું જોઈએ.

તસ્માત્ ક્ષાત્રેણ વર્તેત વર્તનેનાપદિ દ્વિજઃ

માટે દ્વિજાતિએ માત્ર આકસ્મિક પરિસ્થિતિમાં જ ક્ષત્રિયની જેમ જીવનયાપન કરવું.

ન કથઞ્ચન કુર્વોત બ્રાહ્મણઃ કર્મ કર્ષણમ્

બ્રાહ્મણે ક્યારેય જમીન ખેડવાનું કામ કરવું નહીં.

તે તૃપ્તાસ્તસ્ય તં દોષં શમયન્તિ ન સંશયઃ

જે સંતોષ પામે છે, તેઓ તેનો દોષ દૂર કરે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

ત્રિંશદ્ભાગં બ્રાહ્મણાનાં કૃષિં કુર્વન્ ન દુષ્યતિ

બ્રાહ્મણો માટે માત્ર ત્રીસમાં એક ભાગ જેટલી ખેતી કરવાથી પાપ લાગતું નથી.

કૃષીવલો ન દોષેણ યુજ્યતે નાત્ર સંશયઃ

ખેડૂતને કોઈ દોષ લાગતો નથી—આમાં શંકા નથી.

વિદ્યાશિલ્પાદયસ્ત્વન્યે બહવો વૃત્તિહેતવઃ

જ્ઞાન, કળા અને અન્ય અનેક રીતે પણ જીવનયાપન શક્ય છે.

શિલોઞ્છે તસ્ય કથિતે દ્વે વૃત્તી પરમર્ષિભિઃ

મહાન ઋષિઓએ શિલોંછ અને ઉંચછ નામની બે જીવનયાપન રીતો જણાવી છે.

અયાચિતં સ્યાદમૃતં મૃતં ભેક્ષં તુ યાચિતમ્

જ્યાં વિનંતી વગર ભોજન મળે, એ અમૃત સમાન છે; પણ માગીને મળેલું ભોજન તો જાણે મરેલું જ છે.

ત્ર્યહૈહિકો વાપિ ભવેદશ્વસ્તનિક એવ ચ

એ ભોજન ત્રણ દિવસ માટે હોય કે ફક્ત આવતીકાલ માટે, એમાં કોઈ ફરક નથી.

શ્રેયાન્ પરઃ પરો જ્ઞેયો ધર્મતો લોકજિત્તમઃ

ધર્મમાં જે બીજાને પછાડી જાય, એ જ દુનિયાને જીતનારો શ્રેષ્ઠ માનવો.

દ્વાભ્યામેકશ્ચતુર્થસ્તુ બ્રહ્મસત્રેણ જીવતિ

બે જણમાં એક, અને ચોથો તો બ્રહ્મસત્રના આધારે જીવતો હોય છે.

ઇષ્ટીઃ પાર્વાયણાન્તીયાઃ કેવલા નિર્વપેત્ સદા

દરેક અર્ધવર્ષના અંતે શુદ્ધ હવન હંમેશા કરવું જોઈએ.

અજિહ્મામશઠાં શુદ્ધાં જીવેદ્ બ્રાહ્મણજીવિકામ્

બ્રાહ્મણની જીવનરિતી સીધી, નિષ્કપટ અને શુદ્ધ હોવી જોઈએ.

યાચયેદ્ વા શુચિં દાન્તં ન તૃપ્યેત સ્વયં તતઃ

કે તો કોઈ શુદ્ધ અને સંયમિત વ્યક્તિ પાસે માગી શકાય, પણ પોતે એથી સંતોષ માનવો નહીં.

દેવાન્ પિતૃંશ્ચ વિધિના શુનાં યોનિં વ્રજત્યસૌ

દેવતાઓ અને પિતૃઓ માટે વિધિપૂર્વક કરેલા કર્મોથી મનુષ્ય કૂતરાની યોનિમાં નથી જતો.

ધર્માવિરુદ્ધઃ કામઃ સ્યાદ્ બ્રાહ્મણાનાં તુ નેતરઃ

બ્રાહ્મણો માટે ધર્મને વિરુદ્ધ ન હોય એવો કામ માન્ય છે, બીજું નહીં.

તસ્માદર્થં સમાસાદ્ય દદ્યાદ્ વૈ જુહુયાદ્ યજેત્

માટે, સંપત્તિ પ્રાપ્ત થાય પછી દાન આપવું, હવન કરવું અને યજ્ઞ કરવો જોઈએ.

બ્રહ્મણાભિહિતં પૂર્વમૃષીણાં બ્રહ્મવાદિનામ્

આ પહેલા બ્રહ્માજીએ બ્રહ્મવિદ્યા કહેતા ઋષિઓને કહ્યું હતું.

દાનમિત્યભિનિર્દિષ્ટં ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્

આને 'દાન' કહેવામાં આવ્યું છે, જે ભોગ અને મોક્ષનું ફળ આપે છે.

તદ્ વૈ વિત્તમહં મન્યે શેષં કસ્યાપિ રક્ષતિ

હું એ જ સાચું ધન માનું છું; બાકીની વસ્તુ કોઈકને બચાવે છે.

ચતુર્થં વિમલં પ્રોક્તં સર્વદાનોત્તમોત્તમમ્

ચોથું, શુદ્ધ કહેવાતું દાન, બધા દાનોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યું છે.

અનુદ્દિશ્ય ફલં તસ્માદ્ બ્રાહ્મણાય તુ નિત્યકમ્

માટે, ફળની ઈચ્છા રાખ્યા વિના, બ્રાહ્મણને હંમેશા દાન આપવું જોઈએ.

નૈમિત્તિકં તદુદ્દિષ્ટં દાનં સદ્ભિરનુષ્ઠિતમ્

કોઈ ખાસ કારણ માટે આપેલું દાન સજ્જનો દ્વારા કરવામાં આવે છે.

દાનં તત્ કામ્યમાખ્યાતમૃષિભિર્ધર્મચિન્તકૈઃ

કોઈ ઈચ્છા માટે આપેલું દાન ધર્મવિચારક ઋષિઓએ માન્યું છે.

ચેતસા ધર્મયુક્તેન દાનં તદ્ વિમલં શિવમ્

ધર્મથી જોડાયેલી મનથી આપેલું દાન શુદ્ધ અને શુભ ગણાય છે.