કૂર્મપુરાણમ્

સોમેનારાધયેદ્ દેવં સોમલોકમહેશ્વરમ્

સોમથી દેવની, સોમલોકના મહેશ્વરની આરાધના કરવી જોઈએ.

સમો વા વિદ્યતે તસ્માત્ સોમેનાભ્યર્ચયેત્ પરમ્

કે જો કોઈ સમાન હોય તો એએ પણ સોમથી પરમાત્માની પૂજા કરવી જોઈએ.

ધર્મો વિમુક્તયે સાક્ષાચ્છ્રૌતઃ સ્માર્તો દ્વિધા પુનઃ

ધર્મ સીધો મુક્તિ માટે છે; શ્રૌત અને સ્માર્ત, એ ધર્મના બે ભાગ છે.

શ્રેયસ્કરતમઃ શ્રૌતસ્તસ્માચ્છ્રૌતં સમાચરેત્

સૌથી શ્રેષ્ઠ લાભદાયી વિધિ તો વેદોક્ત જ છે, તેથી વેદોક્ત વિધિનું પાલન કરવું જોઈએ.

શિષ્ટાચારસ્તૃતીયઃ સ્યાચ્છ્રતિસ્મૃત્યોરલાભતઃ

વેદ અને સ્મૃતિ ન મળે ત્યારે, વિદ્વાનોની આચારવિધી ત્રીજી પ્રમાણ ગણાય છે.

તે શિષ્ટા બ્રાહ્મણાઃ પ્રોક્તા નિત્યમાત્મગુણાન્વિતાઃ

જે બ્રાહ્મણો હંમેશા આંતરિક ગુણોથી યુક્ત રહે છે, તેઓ જ સાચા વિદ્વાન કહેવાય છે.

સ ધર્મઃ કથિતઃ સદ્ભિર્નાન્યેષામિતિ ધારણા

સારા લોકો જે ધર્મને માને છે, એ જ સાચો ધર્મ છે; બીજાનું અનુસરણ કરવું યોગ્ય નથી—આ જ સમજ છે.

એકસ્માદ્ બ્રહ્મવિજ્ઞાનં ધર્મજ્ઞાનં તથૈકતઃ

એક જ સ્થાનેથી બ્રહ્મનું જ્ઞાન મળે છે, અને એ જ રીતે ધર્મનું જ્ઞાન પણ એક જ સ્ત્રોતથી મળે છે.

ધર્મશાસ્ત્રં પુરાણં તદ્ બ્રહ્મજ્ઞાને પરા પ્રમા

ધર્મશાસ્ત્ર અને પુરાણ, બ્રહ્મજ્ઞાન માટે સર્વોચ્ચ પ્રમાણ છે.

તસ્માદ્ ધર્મં પુરાણં ચ શ્રદ્ધાતવ્યં દ્વિજાતિભિઃ

માટે દ્વિજાતિઓએ ધર્મ અને પુરાણ પર શ્રદ્ધા રાખવી જોઈએ.

દ્વિજાતેઃ પરમો ધર્મો વર્તનાનિ નિબોધત

હવે દ્વિજાતિના સર્વોચ્ચ ધર્મ અને જીવનયાપનની રીતો સાંભળો.

કુસીદકૃષિવાણિજ્યં પ્રકુર્વોતાસ્વયઙ્કૃતમ્

સુદખોરી, ખેતી અને વેપાર—આમાં પોતે જ પ્રવૃત્ત થવું યોગ્ય નથી.

આપત્કલ્પો હ્યં જ્ઞેયઃ પૂર્વોક્તો મુખ્ય ઇષ્યતે

આ બધું તો માત્ર આકસ્મિક પરિસ્થિતિમાં જ કરવું, પહેલાં જે કહ્યું એ મુખ્ય માનવું.

કષ્ટા પાપીયસી વૃત્તિઃ કુસીદં તદ્ વિવર્જયેત્

સુદખોરી કઠિન અને પાપભર્યું જીવનયાપન છે, તેથી તેને ટાળવું જોઈએ.

તસ્માત્ ક્ષાત્રેણ વર્તેત વર્તનેનાપદિ દ્વિજઃ

માટે દ્વિજાતિએ માત્ર આકસ્મિક પરિસ્થિતિમાં જ ક્ષત્રિયની જેમ જીવનયાપન કરવું.

ન કથઞ્ચન કુર્વોત બ્રાહ્મણઃ કર્મ કર્ષણમ્

બ્રાહ્મણે ક્યારેય જમીન ખેડવાનું કામ કરવું નહીં.

તે તૃપ્તાસ્તસ્ય તં દોષં શમયન્તિ ન સંશયઃ

જે સંતોષ પામે છે, તેઓ તેનો દોષ દૂર કરે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

ત્રિંશદ્ભાગં બ્રાહ્મણાનાં કૃષિં કુર્વન્ ન દુષ્યતિ

બ્રાહ્મણો માટે માત્ર ત્રીસમાં એક ભાગ જેટલી ખેતી કરવાથી પાપ લાગતું નથી.

કૃષીવલો ન દોષેણ યુજ્યતે નાત્ર સંશયઃ

ખેડૂતને કોઈ દોષ લાગતો નથી—આમાં શંકા નથી.

વિદ્યાશિલ્પાદયસ્ત્વન્યે બહવો વૃત્તિહેતવઃ

જ્ઞાન, કળા અને અન્ય અનેક રીતે પણ જીવનયાપન શક્ય છે.

શિલોઞ્છે તસ્ય કથિતે દ્વે વૃત્તી પરમર્ષિભિઃ

મહાન ઋષિઓએ શિલોંછ અને ઉંચછ નામની બે જીવનયાપન રીતો જણાવી છે.

અયાચિતં સ્યાદમૃતં મૃતં ભેક્ષં તુ યાચિતમ્

જ્યાં વિનંતી વગર ભોજન મળે, એ અમૃત સમાન છે; પણ માગીને મળેલું ભોજન તો જાણે મરેલું જ છે.

ત્ર્યહૈહિકો વાપિ ભવેદશ્વસ્તનિક એવ ચ

એ ભોજન ત્રણ દિવસ માટે હોય કે ફક્ત આવતીકાલ માટે, એમાં કોઈ ફરક નથી.

શ્રેયાન્ પરઃ પરો જ્ઞેયો ધર્મતો લોકજિત્તમઃ

ધર્મમાં જે બીજાને પછાડી જાય, એ જ દુનિયાને જીતનારો શ્રેષ્ઠ માનવો.

દ્વાભ્યામેકશ્ચતુર્થસ્તુ બ્રહ્મસત્રેણ જીવતિ

બે જણમાં એક, અને ચોથો તો બ્રહ્મસત્રના આધારે જીવતો હોય છે.

ઇષ્ટીઃ પાર્વાયણાન્તીયાઃ કેવલા નિર્વપેત્ સદા

દરેક અર્ધવર્ષના અંતે શુદ્ધ હવન હંમેશા કરવું જોઈએ.

અજિહ્મામશઠાં શુદ્ધાં જીવેદ્ બ્રાહ્મણજીવિકામ્

બ્રાહ્મણની જીવનરિતી સીધી, નિષ્કપટ અને શુદ્ધ હોવી જોઈએ.

યાચયેદ્ વા શુચિં દાન્તં ન તૃપ્યેત સ્વયં તતઃ

કે તો કોઈ શુદ્ધ અને સંયમિત વ્યક્તિ પાસે માગી શકાય, પણ પોતે એથી સંતોષ માનવો નહીં.

દેવાન્ પિતૃંશ્ચ વિધિના શુનાં યોનિં વ્રજત્યસૌ

દેવતાઓ અને પિતૃઓ માટે વિધિપૂર્વક કરેલા કર્મોથી મનુષ્ય કૂતરાની યોનિમાં નથી જતો.