કૂર્મપુરાણમ્

ભૂતયજ્ઞઃ સ વૈ જ્ઞેયો ભૂતિદઃ સર્વદેહિનામ્

આ ભૂતયજ્ઞ કહેવાય છે, જે સર્વ પ્રાણીઓનું પાલન કરે છે.

દદ્યાદ્ ભૂમૌ બલિં ત્વન્નં પક્ષિભ્યો ઽથ દ્વિજોત્તમઃ

પૃથ્વી પર પક્ષીઓ માટે અન્નનું બલિ અર્પણ કરવું જોઈએ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

ભૂતયજ્ઞસ્ત્વયં નિત્યં સાયં પ્રાતર્વિધીયતે

આ ભૂતયજ્ઞ દરરોજ સાંજે અને સવારે કરવો જોઈએ.

નિત્યશ્રાદ્ધં તદુદ્દિષ્ટં પિતૃયજ્ઞો ગતિપ્રદઃ

દૈનિક શ્રાદ્ધ પિતૃયજ્ઞ તરીકે નિર્ધારિત છે, જે મુક્તિ આપે છે.

વેદતત્ત્વાર્થવિદુષે દ્વિજાયૈવોપપાદયેત્

જે દ્વિજ વેદના તત્વાર્થને જાણે છે, તેને આ અર્પણ કરવું જોઈએ.

મનોવાક્કર્મભિઃ શાન્તમાગતં સ્વગૃહ તતઃ

મન, વાણી અને કર્મથી શાંત બની પોતાના ઘરમાં પાછા ફરવું જોઈએ.

દદ્યાદતિથયે નિત્યં બુધ્યેત પરમેશ્વરમ્

પ્રતિદિન અતિથિને આપવું અને પરમેશ્વરને ઓળખવું જોઈએ.

પુષ્કલં હન્તકારં તુ તચ્ચતુર્ગુણમુચ્યતે

આ યજ્ઞ ખૂબ જ વિશાળ અને વિનાશક છે, અને તે ચાર પ્રકારનો કહેવાય છે.

અભ્યાગતાન્ યથાશક્તિ પૂજયેદતિથિં યથા

આવતા અતિથિને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, જેમ અતિથિ માટે યોગ્ય હોય તેમ, સન્માન કરવું જોઈએ.

દદ્યાદન્નં યથાશક્તિ ત્વર્થિભ્યો લોભવર્જિતઃ

જેમ શક્તિ હોય તેમ, ઈચ્છુકોને લોભ વિના અન્ન આપવું જોઈએ.

ભુઞ્જીત બન્ધુભિઃ સાર્ધં વાગ્યતો ઽન્નમકુત્સયન્

સગાં-સંબંધીઓ સાથે બેસીને, સન્માનપૂર્વક બોલી, અન્નનું અપમાન કર્યા વિના ભોજન કરવું જોઈએ.

ભૃઞ્જીત ચેત્ સ મૂઢાત્મા તિર્યગ્યોનિં સગચ્છતિ

જો એ ભટકેલો મનુષ્ય ખાય છે, તો તે પશુઓમાં જન્મ મેળવે છે.

નાશયત્યાશુ પાપાનિ દેવાનામર્ચનં તથા

દેવતાઓની પૂજા પણ પાપોને જલદી નાશ કરે છે.

ભુઙ્ક્તે સ યાતિ નરકાન્ શૂકરેષ્વભિજાયતે

જે ખાય છે, તે પછી નરકમાં જાય છે અને પછી શૂકર તરીકે જન્મે છે.

ભુઞ્જીત સ્વજનૈઃ સાર્ધં સયાતિ પરમાં ગતિમ્

જો પોતાનાં પરિવારજનો સાથે ભોજન કરે, તો તે સર્વોત્તમ અવસ્થાને પામે છે.

આસીનસ્ત્વાસને શુદ્ધે ભૂમ્યાં પાદૌ નિધાય તુ

પવિત્ર આસન પર બેસી, પગ જમીન પર રાખવા.

શ્રિયં પ્રત્યઙ્મુખો ભુઙ્ક્તે ઋતં ભુઙ્ક્તે ઉદઙ્મુખાઃ

પશ્ચિમ તરફ મોઢું કરીને સમૃદ્ધિનું ભોજન કરવું અને ઉત્તર તરફ મોઢું કરીને સત્યનું ભોજન કરવું.

ઉપવાસેન તત્તુલ્યં મનુરાહ પ્રજાપતિઃ

મનુએ કહ્યું છે કે આ ઉપવાસ જેટલું જ છે.

આચમ્યાર્દ્રાનનો ઽક્રોધઃ પઞ્ચાર્દ્રે ભોજનં ચરેત્

પાણી પીધા પછી, મોઢું ભીનું રાખી, ક્રોધ વિના, પાંચ ભીના પદાર્થો સાથે ભોજન કરવું.

અમૃતોપસ્તરણમસીત્યાપોશાનક્રિયાં ચરેત્

'તું અમૃતનું આવરણ છે' એવું બોલી, પાણી છાંટવાની ક્રિયા કરવી.

અપાનાય તતો હુત્વા વ્યાનાય તદનન્તરમ્

પછી અપાનને અર્પણ કરીને, પછી વ્યાનને પણ અર્પણ કરવું.

વિજ્ઞાય તત્ત્વમેતેષાં જુહુયાદાત્મનિ દ્વિજઃ

આ બધાનું સાચું સ્વરૂપ જાણી, દ્વિજએ એ બધું પોતાનામાં અર્પણ કરવું.

ધ્યાત્વા તન્મનસા દેવમાત્માનં વૈ પ્રજાપતિમ્

મનથી દેવ, આત્મા અને પ્રજાપતિનું ધ્યાન કરવું.

આચાન્તઃ પુનરાચામેદાયં ગૌરિતિ મન્ત્રતઃ

મોઢું ધોઈ, પછી ફરીથી 'આ ગાય છે' એવો મંત્ર બોલી મોઢું ધોવું.

પ્રાણાનાં ગ્રન્થિરસીત્યાલભેદ્ હૃદયં તતઃ

'તું પ્રાણોની ગાંઠ છે' એવું બોલી, પછી હૃદય સ્પર્શવું.

નિઃ સ્ત્રવયેદ્ હસ્તજલમૂર્ધ્વહસ્તઃ સમાહિતઃ

હાથ ઉપર રાખી, મન એકાગ્ર રાખી, હાથમાંથી પાણી ટપકાવવું.

અથાક્ષરેણ સ્વાત્માનં યોજયેદ્ બ્રહ્મણેતિ હિ

પછી અક્ષર દ્વારા પોતાને બ્રહ્મ સાથે જોડવું.

યો ઽનેન વિધિના કુર્યાત્ સ યાતિ બ્રહ્મણઃ ક્ષયમ્

જે આ રીતે કરે છે, તે બ્રહ્મના નિવાસને પામે છે.

સાયંપ્રાપર્નાન્તરા વૈ સંધ્યાયાં તુ વિશેષતઃ

સાંજે, બે ભોજન વચ્ચે અને ખાસ કરીને સંધ્યાકાળે.