કૂર્મપુરાણમ્

ઈશાનેનાથ વા રુદ્રૈસ્ત્ર્યમ્બકેન સમાહિતઃ

ઈશાન, રુદ્ર કે ત્ર્યંબક મંત્રથી, એકાગ્રતાથી પૂજન કરવું જોઈએ.

ઉક્ત્વા નમઃ શિવાયેતિ મન્ત્રેણાનેન યોજયેત્

'નમઃ શિવાય' એવો મંત્ર બોલીને, તેનું યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

નિવેદયીત સ્વાત્માનં યો બ્રહ્માણમિતીશ્વરમ્

જે ભગવાન બ્રહ્મરૂપ છે, તેમને પોતાનું સર્વ સ્વરૂપ અર્પણ કરવું જોઈએ.

ધ્યાયીત દેવમીશાનં વ્યોમમધ્યગતં શિવમ્

માનવએ આકાશના મધ્યમાં નિવાસ કરતા દિવ્ય ભગવાન શિવનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

કુર્યાત્ પઞ્ચ મહાયજ્ઞાન્ ગૃહં ગત્વા સમાહિતઃ

ગૃહમાં પ્રવેશીને એકાગ્ર મનથી પાંચ મહાયજ્ઞો કરવાં જોઈએ.

માનુષ્યં બ્રહ્મયજ્ઞં ચ પઞ્ચ યજ્ઞાન્ પ્રચક્ષતે

પાંચ યજ્ઞોમાં માનવયજ્ઞ અને બ્રહ્મયજ્ઞનો પણ સમાવેશ થાય છે એમ કહેવાયું છે.

કૃત્વા મનુષ્યયજ્ઞં વૈ તતઃ સ્વાધ્યાયમાચરેત્

માનવયજ્ઞ કર્યા પછી, પછી સ્વાધ્યાય કરવો જોઈએ.

કુશપુઞ્જે સમાસીનઃ કુશપાણિઃ સમાહિતઃ

કુશની ગાંઠ પર બેસીને, હાથમાં કુશ લઈને, એકાગ્ર મનથી રહેવું જોઈએ.

વૈશ્વદેવં તતઃ કુર્યાદ્ દેવયજ્ઞઃ સ વૈ સ્મૃતઃ

પછી વૈશ્વદેવ યજ્ઞ કરવો જોઈએ; આ દેવતાઓ માટેનો યજ્ઞ કહેવાય છે.

શાલાગ્નૌ તત્ર દેવાન્નં વિધિરેષ સનાતનઃ

ગૃહસ્થના અગ્નિમાં દેવતાઓ માટે અન્ન અર્પણ કરવું એ શાશ્વત નિયમ છે.

ભૂતયજ્ઞઃ સ વૈ જ્ઞેયો ભૂતિદઃ સર્વદેહિનામ્

આ ભૂતયજ્ઞ કહેવાય છે, જે સર્વ પ્રાણીઓનું પાલન કરે છે.

દદ્યાદ્ ભૂમૌ બલિં ત્વન્નં પક્ષિભ્યો ઽથ દ્વિજોત્તમઃ

પૃથ્વી પર પક્ષીઓ માટે અન્નનું બલિ અર્પણ કરવું જોઈએ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

ભૂતયજ્ઞસ્ત્વયં નિત્યં સાયં પ્રાતર્વિધીયતે

આ ભૂતયજ્ઞ દરરોજ સાંજે અને સવારે કરવો જોઈએ.

નિત્યશ્રાદ્ધં તદુદ્દિષ્ટં પિતૃયજ્ઞો ગતિપ્રદઃ

દૈનિક શ્રાદ્ધ પિતૃયજ્ઞ તરીકે નિર્ધારિત છે, જે મુક્તિ આપે છે.

વેદતત્ત્વાર્થવિદુષે દ્વિજાયૈવોપપાદયેત્

જે દ્વિજ વેદના તત્વાર્થને જાણે છે, તેને આ અર્પણ કરવું જોઈએ.

મનોવાક્કર્મભિઃ શાન્તમાગતં સ્વગૃહ તતઃ

મન, વાણી અને કર્મથી શાંત બની પોતાના ઘરમાં પાછા ફરવું જોઈએ.

દદ્યાદતિથયે નિત્યં બુધ્યેત પરમેશ્વરમ્

પ્રતિદિન અતિથિને આપવું અને પરમેશ્વરને ઓળખવું જોઈએ.

પુષ્કલં હન્તકારં તુ તચ્ચતુર્ગુણમુચ્યતે

આ યજ્ઞ ખૂબ જ વિશાળ અને વિનાશક છે, અને તે ચાર પ્રકારનો કહેવાય છે.

અભ્યાગતાન્ યથાશક્તિ પૂજયેદતિથિં યથા

આવતા અતિથિને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, જેમ અતિથિ માટે યોગ્ય હોય તેમ, સન્માન કરવું જોઈએ.

દદ્યાદન્નં યથાશક્તિ ત્વર્થિભ્યો લોભવર્જિતઃ

જેમ શક્તિ હોય તેમ, ઈચ્છુકોને લોભ વિના અન્ન આપવું જોઈએ.

ભુઞ્જીત બન્ધુભિઃ સાર્ધં વાગ્યતો ઽન્નમકુત્સયન્

સગાં-સંબંધીઓ સાથે બેસીને, સન્માનપૂર્વક બોલી, અન્નનું અપમાન કર્યા વિના ભોજન કરવું જોઈએ.

ભૃઞ્જીત ચેત્ સ મૂઢાત્મા તિર્યગ્યોનિં સગચ્છતિ

જો એ ભટકેલો મનુષ્ય ખાય છે, તો તે પશુઓમાં જન્મ મેળવે છે.

નાશયત્યાશુ પાપાનિ દેવાનામર્ચનં તથા

દેવતાઓની પૂજા પણ પાપોને જલદી નાશ કરે છે.

ભુઙ્ક્તે સ યાતિ નરકાન્ શૂકરેષ્વભિજાયતે

જે ખાય છે, તે પછી નરકમાં જાય છે અને પછી શૂકર તરીકે જન્મે છે.

ભુઞ્જીત સ્વજનૈઃ સાર્ધં સયાતિ પરમાં ગતિમ્

જો પોતાનાં પરિવારજનો સાથે ભોજન કરે, તો તે સર્વોત્તમ અવસ્થાને પામે છે.

આસીનસ્ત્વાસને શુદ્ધે ભૂમ્યાં પાદૌ નિધાય તુ

પવિત્ર આસન પર બેસી, પગ જમીન પર રાખવા.

શ્રિયં પ્રત્યઙ્મુખો ભુઙ્ક્તે ઋતં ભુઙ્ક્તે ઉદઙ્મુખાઃ

પશ્ચિમ તરફ મોઢું કરીને સમૃદ્ધિનું ભોજન કરવું અને ઉત્તર તરફ મોઢું કરીને સત્યનું ભોજન કરવું.

ઉપવાસેન તત્તુલ્યં મનુરાહ પ્રજાપતિઃ

મનુએ કહ્યું છે કે આ ઉપવાસ જેટલું જ છે.

આચમ્યાર્દ્રાનનો ઽક્રોધઃ પઞ્ચાર્દ્રે ભોજનં ચરેત્

પાણી પીધા પછી, મોઢું ભીનું રાખી, ક્રોધ વિના, પાંચ ભીના પદાર્થો સાથે ભોજન કરવું.