કૂર્મપુરાણમ્

ધર્મનૈપુણ્યકામાનાં પૂતિગન્ધે ચ નિત્યશઃ

જે લોકો ધર્મ અને પુણ્ય ઇચ્છે છે, તેઓએ દુર્ગંધ હોય ત્યારે ક્યારેય અભ્યાસ કરવો નહીં.

અનધ્યાયો રુદ્યમાને સમવાયે જનસ્ય ચ

જ્યારે કોઈ રડે છે અથવા લોકો ભેગા થાય છે, ત્યારે વિદ્યા અભ્યાસ મનાઈ છે.

ઉચ્છિષ્ટઃ શ્રાદ્ધબુક્ ચૈવ મનસાપિ ન ચિન્તયેત્

જ્યારે કોઈ અશુદ્ધ હોય, ભોજન લીધું હોય અથવા શ્રાદ્ધનું અન્ન ખાધું હોય, ત્યારે મનમાં પણ વિદ્યા વિષે વિચારવું નહીં.

ત્ર્યહં ન કીર્તયેદ્ બ્રહ્મ રાજ્ઞો રાહોશ્ચ સૂતકે

રાજા, રાહુ કે જન્મથી થયેલી અશુદ્ધિમાં ત્રણ દિવસ સુધી બ્રહ્મવિદ્યા ઉચ્ચારવી નહીં.

વિપ્રસ્ય વિદુષો દેહે તાવદ્ બ્રહ્મ ન કીર્તયેત્

જ્યારે સુધી વિદ્વાન બ્રાહ્મણના શરીરમાં અશુદ્ધિ રહે, ત્યાં સુધી બ્રહ્મવિદ્યા ઉચ્ચારવી નહીં.

નાધીયીતામિષં જગ્ધ્વા સૂતકાન્નાદ્યમેવ ચ

માસ ખાધા પછી કે શોકગ્રસ્ત ઘરમાંનું અન્ન લીધા પછી અભ્યાસ કરવો નહીં.

અમાવાસ્યાં ચતુર્દશ્યાં પૌર્ણમાસ્યષ્ટમીષુ ચ

અમાવાસ્યા, ચતુર્દશી, પૂર્ણિમા અને અષ્ટમીના દિવસે અભ્યાસ કરવો નહીં.

અષ્ટકાસુ ત્વહોરાત્રં ઋત્વન્ત્યાસુ ચ રાત્રિષુ

અષ્ટકા દિવસે, દિવસ અને રાત્રે, અને ઋતુના અંતની રાત્રિઓમાં પણ અભ્યાસ મનાઈ છે.

તિસ્ત્રો ઽષ્ટકાઃ સમાખ્યાતા કૃષ્ણપક્ષેતુ સૂરિભિઃ

પંડિતો કહે છે કે કૃષ્ણપક્ષમાં ત્રણ અષ્ટકા દિવસ આવે છે.

કદાચિદપિ નાધ્યેયં કોવિદારકપિત્થયોઃ

કોઈપણ સમયે, કોવિદારા અથવા કપિથના વૃક્ષ નીચે અભ્યાસ કરવો નહીં.

આચાર્યે સંસ્થિતે વાપિ ત્રિરાત્રં ક્ષપણં સ્મૃતમ્

ગુરુના અવસાન પછી ત્રણ રાત સુધી અશુદ્ધિ મનાય છે.

હિંસન્તિ રાક્ષસાસ્તેષુ તસ્માદેતાન્ વિવર્જયેત્

આ પ્રસંગોએ રાક્ષસો નુકસાન પહોંચાડે છે, તેથી આવા સમયે દૂર રહેવું જોઈએ.

ઉપાકર્મણિ કર્માન્તે હોમમન્ત્રેષુ ચૈવ હિ

પણ અભ્યાસના આરંભે, વિધિ પૂર્ણ થાય ત્યારે અને હોમમંત્રોમાં અભ્યાસ કરવો યોગ્ય છે.

અષ્ટકાદ્યાસ્વધીયીત મારુતે ચાતિવાયતિ

અષ્ટકા દિવસે અને જ્યારે પવન ખૂબ જ તેજ હોય ત્યારે અભ્યાસ કરી શકાય છે.

ન ધર્મશાસ્ત્રેષ્વન્યેષુ પર્વણ્યેતાનિ વર્જયેત્

બીજા ધર્મશાસ્ત્રોમાં, ઉત્સવના દિવસો માટે આ નિયમો લાગુ પડતા નથી.

બ્રહ્મણાભિહિતઃ પૂર્વમૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્

આ પહેલાં બ્રહ્માજીએ શુદ્ધ મનવાળા ઋષિઓને કહેલું હતું.

સ સંમૂઢો ન સંભાષ્યો વેદબાહ્યો દ્વિજાતિભિઃ

જે માણસ ભટકેલો છે અને વેદથી દૂર છે, તેની સાથે દ્વિજોએ વાત કરવી નહિ.

પાઠમાત્રાવસન્નસ્તુ પઙ્કે ગૌરિવ સીદતિ

જે માત્ર પાઠ જ કરે છે, તે કાદવમાં ફસાયેલી ગાય જેવી ડૂબી જાય છે.

સસાન્વયઃ શૂદ્રકલ્પઃ પાત્રતાં ન પ્રપદ્યતે

અર્થ જાણે છતાં પણ જે શૂદ્ર જેવો વર્તે છે, તે યોગ્યપાત્ર બનતો નથી.

યુક્તઃ પરિચરેદેનમાશરીરવિમોક્ષણાત્

શિસ્તબદ્ધ મનુષ્યે શરીર છોડાય ત્યાં સુધી તેની સેવા કરવી જોઈએ.

અધીયીત સદા નિત્યં બ્રહ્મનિષ્ઠઃ સમાહિતઃ

બ્રહ્મમાં સ્થિર રહી, એકાગ્રતાથી હંમેશા અધ્યયન કરવું જોઈએ.

અભ્યસેત્ સતતં યુક્તે ભસ્મસ્નાનપરાયણઃ

શિસ્તબદ્ધ રહી અને ભસ્મથી સ્નાનમાં તત્પર રહી સતત અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

સ્વાયંભુવો યન્મનુરાહ દેવઃ

દૈવી સ્વાયંભુવ મનુએ જે કહ્યું હતું—

યાતિ તત્ પદમનામયં શિવમ્

એ સર્વોચ્ચ, નિર્વિકાર અને શુભ અવસ્થાને પામે છે.

અધીત્ય ચાધિગમ્યાર્થં તતઃ સ્નાયાદ્ દ્વિજોત્તમઃ

અર્થ સમજ્યા પછી શ્રેષ્ઠ દ્વિજએ સ્નાન કરવું જોઈએ.

ચીર્ણવ્રતો ઽથ યુક્તાત્મા સશક્તઃ સ્નાતુમર્હતિ

વ્રત પૂર્ણ કર્યા પછી, શિસ્તબદ્ધ અને સક્ષમ હોય ત્યારે જ સ્નાન કરવા યોગ્ય બને છે.

યજ્ઞોપવીતદ્વિતયં સોદકં ચ કમણ્ડલુમ્

એને બે યજ્ઞોપવીત, પાણી અને કમંડલુ સાથે રાખવા જોઈએ.

રૌક્મે ચ કુણ્ડલે વેદં કૃત્તકેશનખઃ શુચિઃ

સોનાની કાનકડી, વેદ, કપાયેલા વાળ-નખ અને શુદ્ધતા હોવી જોઈએ.

અન્યત્રકાઞ્ચનાદ્ વિપ્રોનરક્તાં બિભૃયાત્ સ્ત્રજમ્

સોનું છોડીને, બ્રાહ્મણે લાલ ન હોય એવી માળા પહેરવી જોઈએ.