કૂર્મપુરાણમ્

ઊર્ધ્વસ્ત્રોત ઇતિ પ્રોક્તો દેવસર્ગસ્તુ સાત્ત્વિકઃ

ઉર્ધ્વ પ્રવાહવાળું સર્જન દેવતાઓનું અને સત્વગુણથી ભરેલું કહેવાય છે.

પ્રકાશા બહિરન્તશ્ચ સ્વભાવાદ્ દેવસંજ્ઞિતાઃ

આ દેવતાઓ સ્વભાવથી અંદર અને બહાર પ્રકાશમય હોય છે.

પ્રાદુરાસીત્ તદાવ્યક્તાદર્વાક્સ્ત્રોતસ્તુ સાધકઃ

પછી, અવ્યક્તમાંથી અવક પ્રવાહવાળું અને ફળ આપતું સર્જન પ્રગટ થયું.

દુઃ ખોત્કટાઃ સત્ત્વયુતા મનુષ્યાઃ પરિકીર્તિતા

માનવો, જેઓ સત્વગુણ ધરાવે છે પણ ભારે દુઃખ ભોગવે છે, એમ વર્ણવાયા છે.

તસ્યાભિધ્યાયતઃ સર્ગં સર્ગો ભૂતાદિકો ઽભવત્

તેની મનનથી ભૂતોથી શરૂ થતું સર્જન ઉત્પન્ન થયું.

ઇત્યેતે પઞ્ચ કથિતાઃ સર્ગા વૈ દ્વિજપુઙ્ગવાઃ

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, આ રીતે પાંચ પ્રકારના સર્જનો વર્ણવાયા છે.

તન્માત્રાણાં દ્વિતીયસ્તુ ભૂતસર્ગો હિ સ સ્મૃતઃ

સૂક્ષ્મ તત્વોથી ઉત્પન્ન થયેલું બીજું સર્જન ભૂત સર્જન કહેવાય છે.

ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સંભૂતો ઽબુદ્ધિપૂર્વકઃ

આ પ્રાકૃત સર્જન અવિવેકપૂર્વક ઉત્પન્ન થયું છે.

તિર્યક્સ્ત્રોતસ્તુ યઃ પ્રોક્તસ્તિર્યગ્યોન્યઃ સ પઞ્ચમઃ

તિર્યક પ્રવાહવાળું, જે વિવિધ યોનિવાળું છે, એ પાંચમું સર્જન છે.

તતોર્ઽવાક્સ્ત્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ માનુષઃ

પછી અવક પ્રવાહવાળાં, એટલે કે માનવ સર્જન, સાતમું છે.

નવમશ્ચૈવ કૌમારઃ પ્રાકૃતા વૈકૃતાસ્ત્વિમે

નવમું કૌમાર સર્જન છે; આ પ્રાકૃત અને વૈકૃતિક સર્જનો છે.

બુદ્ધિપૂર્વં પ્રવર્તન્તે મુખ્યાદ્યા મુનિપુઙ્ગવાઃ

હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, મુખ્ય અને અન્ય સર્જનો બુદ્ધિપૂર્વક થાય છે.

ઋભું સનાત્કુમારં ચ પૂર્વમેવ પ્રજાપતિઃ

પ્રજાપતિએ પહેલાં ઋભુ અને સનત્કુમારને ઉત્પન્ન કર્યા.

ઈશ્વરાસક્તમનસો ન સૃષ્ટૌ દધિરે મતિમ્

તેમના મન ભગવાનમાં લગાવેલા હોવાથી તેમણે સર્જન તરફ ધ્યાન આપ્યું નહીં.

મુમોહ માયયા સદ્યો માયિનઃ પરમેષ્ઠિનઃ

પરમેશ્વરના માયાથી તેઓ તરતજ મોહિત થઈ ગયા.

નારાયણો મહાયોગી યોગિચિત્તાનુરઞ્જનઃ

નારાયણ મહાન યોગી છે, અને યોગીઓના મનમાં આનંદ પામે છે.

સ તપ્યમાનો ભગવાન્ ન કિઞ્ચિત્ પ્રતિપદ્યત

એ ભગવાને તપ કર્યું, છતાંયે કશું પ્રાપ્ત ન કર્યું.

ક્રોધાવિષ્ટસ્ય નેત્રાભ્યાં પ્રાપતન્નશ્રુ બિન્દવઃ

કૃોધથી ભરાયેલા એની આંખોમાંથી આંસુનાં ટીપાં પડ્યા.

સમુત્પન્નો મહાદેવઃ શરણ્યો નીલલોહિતઃ

એમાંથી મહાદેવ પ્રગટ્યા, જે શરણાર્થી છે અને નીલા તથા લાલ રંગના છે.

યં પ્રપશ્યન્તિ વિદ્વાંસઃ સ્વાત્મસ્થં પરમેશ્વરમ્

જેઓ જ્ઞાનવાન છે, તેઓ પોતાના અંતરમાં સ્થિત એવા પરમેશ્વરને જુએ છે.

તામ ભગવાન્ બ્રહ્મા સૃજેમા વિવિધાઃ પ્રજાઃ

એ ભગવાન બ્રહ્માએ આ વિવિધ પ્રજાઓની રચના કરી.

કપર્દિનો નિરાતઙ્કાંસ્ત્રિનેત્રાન્ નીલલોહિતાન્

જેઓ જટાવાળા, નિર્ભય, ત્રિનેત્ર અને નીલા-લાલ રંગના છે.

પ્રજાઃ સ્ત્રક્ષ્યે જગન્નાથ સૃજ ત્વમશુભાઃ પ્રજાઃ

હે જગતના સ્વામી, હું પ્રજાઓની રચના કરીશ, અને તું અશુભ પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કર.

સ્થાનાભિમાનિનઃ સર્વાન્ ગદતસ્તાન્ નિબોધત

હવે હું જે સ્થળોના અધિકારીઓ છે, તેમનો ઉલ્લેખ કરું છું, તે તમે સાંભળો.

નદ્યઃ સમુદ્રાઃ શૈલાશ્ચ વૃક્ષા વીરુધ એવ ચ

નદીઓ, સમુદ્રો, પર્વતો, વૃક્ષો અને ઔષધિઓ.

અર્ધમાસાશ્ચ માસાશ્ચ અયનાબ્દયુગાદયઃ

પક્ષ, મહિના, અયન, વર્ષ અને યુગ વગેરે.

દક્ષમત્રિં વસિષ્ઠં ચ ધર્મં સંકલ્પમેવ ચ

દક્ષ, અત્રિ, વસિષ્ઠ, ધર્મ અને સંકલ્પ.

શિરસો ઽઙ્ગિરસં દેવો હૃદયાદ્ ભૃગુમેવ ચ

એના માથામાંથી અઙ્ગિરસ દેવ, અને હૃદયમાંથી ભૃગુ જન્મ્યા.

સંકલ્પં ચૈવ સંકલ્પાત્ સર્વલોકપિતામહઃ

અને સંકલ્પમાંથી સંકલ્પ, સર્વ લોકના પિતામહ.