કૂર્મપુરાણમ્

ન ગાયત્ર્યાઃ પરં જપ્યમેતદ્ વિજ્ઞાય મુચ્યતે

ગાયત્રીથી શ્રેષ્ઠ જાપ નથી; આ જાણીને મનુષ્ય મુક્ત થાય છે.

આષાઢ્યાં પ્રોષ્ઠપદ્યાં વા વેદોપાકરણં સ્મૃતમ્

આષાઢ કે પ્રોષ્ઠપદ માસમાં વેદાધ્યયનનો સંસ્કાર મનાય છે.

અધીયીત શુચૌ દેશે બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ

બ્રહ્મચારીએ શુદ્ધ સ્થળે એકાગ્ર મનથી અધ્યયન કરવું જોઈએ.

માઘશુક્લસ્ય વા પ્રાપ્તે પૂર્વાહ્ને પ્રથમે ઽહનિ

અથવા, માઘ માસના શુક્લ પક્ષના પ્રથમ દિવસે, વહેલી સવારે.

વેદાઙ્ગાનિ પુરાણાનિ કૃષ્ણપક્ષે ચ માનવમ્

વેદાંગો અને પુરાણો તથા કૃષ્ણપક્ષમાં મનુસ્મૃતિનું અધ્યયન કરવું.

અધ્યાપનં ચ કુર્વાણો હ્યભ્યસ્યન્નપિ યત્નતઃ

અધ્યયન કરતી વખતે પણ શિક્ષણ અને મહેનતપૂર્વક અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

આકાલિકમનધ્યાયમેતેષ્વાહ પ્રજાપતિઃ

પ્રજાપતિએ કહ્યું કે આ સમયમાં અધ્યયન યોગ્ય નથી.

તદા વિદ્યાદનધ્યાયમનૃતૌ ચાભ્રદર્શને

તે સમયે, અયોગ્ય ઋતુમાં અને આકાશમાં વાદળો દેખાય ત્યારે વિદ્યા અભ્યાસ કરવો યોગ્ય નથી.

એતાનાકાલિકાન્ વિદ્યાદનધ્યાયાનૃતાવપિ

આ બધા સમય વિદ્યા અભ્યાસ માટે યોગ્ય માનવામાં આવતાં નથી, ભલે અયોગ્ય ઋતુ હોય.

સજ્યોતિઃ સ્યાદનધ્યાયઃ શેષરાત્રૌ યથા દિવા

જ્યારે વીજળી ચમકે ત્યારે, રાત્રે પણ વિદ્યા અભ્યાસ એ દિવસની જેમ મનાઈ છે.

ધર્મનૈપુણ્યકામાનાં પૂતિગન્ધે ચ નિત્યશઃ

જે લોકો ધર્મ અને પુણ્ય ઇચ્છે છે, તેઓએ દુર્ગંધ હોય ત્યારે ક્યારેય અભ્યાસ કરવો નહીં.

અનધ્યાયો રુદ્યમાને સમવાયે જનસ્ય ચ

જ્યારે કોઈ રડે છે અથવા લોકો ભેગા થાય છે, ત્યારે વિદ્યા અભ્યાસ મનાઈ છે.

ઉચ્છિષ્ટઃ શ્રાદ્ધબુક્ ચૈવ મનસાપિ ન ચિન્તયેત્

જ્યારે કોઈ અશુદ્ધ હોય, ભોજન લીધું હોય અથવા શ્રાદ્ધનું અન્ન ખાધું હોય, ત્યારે મનમાં પણ વિદ્યા વિષે વિચારવું નહીં.

ત્ર્યહં ન કીર્તયેદ્ બ્રહ્મ રાજ્ઞો રાહોશ્ચ સૂતકે

રાજા, રાહુ કે જન્મથી થયેલી અશુદ્ધિમાં ત્રણ દિવસ સુધી બ્રહ્મવિદ્યા ઉચ્ચારવી નહીં.

વિપ્રસ્ય વિદુષો દેહે તાવદ્ બ્રહ્મ ન કીર્તયેત્

જ્યારે સુધી વિદ્વાન બ્રાહ્મણના શરીરમાં અશુદ્ધિ રહે, ત્યાં સુધી બ્રહ્મવિદ્યા ઉચ્ચારવી નહીં.

નાધીયીતામિષં જગ્ધ્વા સૂતકાન્નાદ્યમેવ ચ

માસ ખાધા પછી કે શોકગ્રસ્ત ઘરમાંનું અન્ન લીધા પછી અભ્યાસ કરવો નહીં.

અમાવાસ્યાં ચતુર્દશ્યાં પૌર્ણમાસ્યષ્ટમીષુ ચ

અમાવાસ્યા, ચતુર્દશી, પૂર્ણિમા અને અષ્ટમીના દિવસે અભ્યાસ કરવો નહીં.

અષ્ટકાસુ ત્વહોરાત્રં ઋત્વન્ત્યાસુ ચ રાત્રિષુ

અષ્ટકા દિવસે, દિવસ અને રાત્રે, અને ઋતુના અંતની રાત્રિઓમાં પણ અભ્યાસ મનાઈ છે.

તિસ્ત્રો ઽષ્ટકાઃ સમાખ્યાતા કૃષ્ણપક્ષેતુ સૂરિભિઃ

પંડિતો કહે છે કે કૃષ્ણપક્ષમાં ત્રણ અષ્ટકા દિવસ આવે છે.

કદાચિદપિ નાધ્યેયં કોવિદારકપિત્થયોઃ

કોઈપણ સમયે, કોવિદારા અથવા કપિથના વૃક્ષ નીચે અભ્યાસ કરવો નહીં.

આચાર્યે સંસ્થિતે વાપિ ત્રિરાત્રં ક્ષપણં સ્મૃતમ્

ગુરુના અવસાન પછી ત્રણ રાત સુધી અશુદ્ધિ મનાય છે.

હિંસન્તિ રાક્ષસાસ્તેષુ તસ્માદેતાન્ વિવર્જયેત્

આ પ્રસંગોએ રાક્ષસો નુકસાન પહોંચાડે છે, તેથી આવા સમયે દૂર રહેવું જોઈએ.

ઉપાકર્મણિ કર્માન્તે હોમમન્ત્રેષુ ચૈવ હિ

પણ અભ્યાસના આરંભે, વિધિ પૂર્ણ થાય ત્યારે અને હોમમંત્રોમાં અભ્યાસ કરવો યોગ્ય છે.

અષ્ટકાદ્યાસ્વધીયીત મારુતે ચાતિવાયતિ

અષ્ટકા દિવસે અને જ્યારે પવન ખૂબ જ તેજ હોય ત્યારે અભ્યાસ કરી શકાય છે.

ન ધર્મશાસ્ત્રેષ્વન્યેષુ પર્વણ્યેતાનિ વર્જયેત્

બીજા ધર્મશાસ્ત્રોમાં, ઉત્સવના દિવસો માટે આ નિયમો લાગુ પડતા નથી.

બ્રહ્મણાભિહિતઃ પૂર્વમૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્

આ પહેલાં બ્રહ્માજીએ શુદ્ધ મનવાળા ઋષિઓને કહેલું હતું.

સ સંમૂઢો ન સંભાષ્યો વેદબાહ્યો દ્વિજાતિભિઃ

જે માણસ ભટકેલો છે અને વેદથી દૂર છે, તેની સાથે દ્વિજોએ વાત કરવી નહિ.

પાઠમાત્રાવસન્નસ્તુ પઙ્કે ગૌરિવ સીદતિ

જે માત્ર પાઠ જ કરે છે, તે કાદવમાં ફસાયેલી ગાય જેવી ડૂબી જાય છે.

સસાન્વયઃ શૂદ્રકલ્પઃ પાત્રતાં ન પ્રપદ્યતે

અર્થ જાણે છતાં પણ જે શૂદ્ર જેવો વર્તે છે, તે યોગ્યપાત્ર બનતો નથી.